A lokacin yakin da ake yi a Gabas ta Tsakiya, masu kudin da ke a kasashen G7 mafi karfin tattalin arziki sun sami karin dala biliyan 23.5, madalla da musayar makamai masu linzami da hare-hare ta sama, rufe mashigar teku ta Hormuz da kuma jefa bama-bamai kan kayayyakin more rayuwa a yankin.

Gidajen masu karamin karfi ne lamarin ya fi shafa ta hanyar hauhawar farashin mai da abinci, kuma an mayar da ribar lamarin cikin sirri zuwa aljihun 'yan kalilan da ke cin gajiyar yaƙin.

Tara dukiya daga masu arziki a lokacin yaƙe-yaƙe da rikice-rikice ba abu ne da ya fara afkuwa a shekarar 2026 ba.

Tun bayan barkewar annobar COVID-19 a shekarar 2020, jimillar arzikin biloniyoyi ya karu da kusan dala tiriliyan 10 a zahiri, karin kashi 94 cikin 100, a cewar wani rahoto na baya-bayan nan da Oxfam ta fitar mai taken Ƙawo Karshen Rashin Fuskantar Hukunci da Rashin Daidaito.

A daidai wannan lokacin, adadin mutanen da ayyukan gaggawa na jinkai suka shafa ya karu da kashi 84 cikin 100.

Tsakanin 2020 da yau?

Annobar COVID-19. Matsalar bashi da hauhawar kudin ruwa ta haifar. Mamayar da Rasha ta yi wa Ukraine da kuma matsalar abinci da makamashi da ta biyo baya. Gangamin soja da Isra'ila ke ci gaba da yi a yankunan Falasdinawa da aka mamaye, Lebanon, Syria da Yemen.

Kuma yanzu yaƙin Amurka da Isra'ila da Iran, wanda ya sanya yankin da ya fi girma - Qatar, Kuwait, Bahrain, UAE, Oman da Iraq - ya kama da wuta kuma ya rufe hanyar da kusan kashi ashirin cikin ɗari na man fetur na duniya ke bi.

Katsalandan da aka yi ga mashigar teku ta Hormuz, a cewar Hukumar Makamashi ta Duniya, ita ce "mafi girman katsalandan ga samar da kayayyaki a tarihin kasuwar man fetur na duniya".

Samar da mai a duniya ya ragu da ganga miliyan 10 a kowace rana a watan Maris kawai. Man fetur samfurin Brent, wanda ake sayarwa kusan dala 70 kowace ganga kafin yaƙin, ya haura dala $100 kuma ya kai har sama da dala $118.

A bayan fage, yaƙi yana lalata ƙasashe kuma yana kashe rayuka marasa adadi. Amma ga wasu kaɗan daga cikin waɗanda ke kan gaba, waɗannan lokutan riba ne mai yawa.

A cewar binciken da Oxfam ta yi kan bayanan masu bin diddigin masu kuɗi na Forbes a yanzu, masu kuɗi 41 da ke kasashen G7 sun ƙara yawan dukiyarsu ta haɗin gwiwa da dala biliyan 23.5 tsakanin 1 ga Maris da 18 ga Mayun 2026.

Wannan adadi ya kai dala miliyan 301 a kowace rana.

Ciyar da injinan yakin

Wadannan kasashen na G7 dai - Amurka, Birtaniya, Canada, Faransa, Jamus, Italiya, da Japan - sun rage tallafin da suke bai wa ƙasashe matalauta a duniya da dala biliyan 48 tsakanin 2024 da 2025.

Rage kashi 29 cikin ɗari. Mafi ƙarancin tallafin ƙasashen waje tun 2015.

Biloniyoyin kasashen G7 sun tara daidai da jimillar dala biliyan 48 na kudaden da aka yanke cikin kwanaki tara kacal.

Kowace shekara, karyewar na karuwa ne. ExxonMobil, Chevron, Shell, TotalEnergies, BP, da Eni - manyan kamfanonin mai na Big Six - yanzu ana hasashen za su sami dala biliyan 152 a 2026.

Wannan hahawa ce da kashi 80 cikin ɗari fiye da abin da masu sharhi suka yi hasashe kafin fara yaƙin.

Hakan bai tsaya a nan ba. Ana sa ran manyan kamfanonin takin zamani guda uku a duniya za su ga ribarsu ta tashi da kashi 23 cikin ɗari idan aka kwatanta da hasashen da aka yi kafin fara yaƙin. Wannan yana da muhimmanci fiye da yadda za iya bayyana.

Takin zamani ya kai kusan kashi biyu bisa biyar na jimillar kuɗin da ake kashewa wajen noman amfanin gona kamar masara da alkama. Farashin abinci ya tashi da sauri har sau 3.4 tsakanin watan Fabrairu da Afrilun 2026 fiye da yadda yake a wannan lokacin a shekarar 2025.

Kudaden da ake kashewa wajen wannan sauye-sauyen farashi ba su da yawa. UNDP ta kiyasta cewa yakin zai jefa mutane sama da miliyan 32.5 cikin talauci nan da karshen shekarar 2026.

Bugu da ƙari, yayin da mutane miliyan 720 suka riga suka fuskanci yunwa, ana sa ran ƙarin mutane miliyan 45 za su shiga cikin matsananciyar yunwa a cikin yanayin da ake ciki a yanzu.

Yaƙin, a wata ma'anar, ba wai kawai yana janyo tashin bama-bamai, gudun hijira da rushewar kayayyakin more rayuwa ba, har ma da janyo hauhawar farashin abinci, man fetu, karuwar bashi, rushewar ayyukan jama'a, da shirye-shiryen jinkai sun ragu daidai lokacin da ake buƙatar su sosai.

To ina duk rage kasafin kuɗin zai tafi?

A shekarar 2025, jimillar kuɗin da ƙasashen G7 suka kashe na soja ya kai dala tiriliyan 1.37.

Jimillar kuɗin da suka kashe na jinkai fa? dala biliyan 10.3; kaso 0.75 cikin ɗari na kasafin kuɗin ayyukan soja.

A wani kaulin, gwamnatocin G7 sun kashe ninki 133 na kudaden don ayyukan soji sama da a wajen kare rayukan jama’a daga rikice-rikicen. Kuma 2026 na tilasta samar da kayan yaki sosai, ana kashe karin kudade kan ayyukan soji.

Daga kananan aljihuna zuwa manya

Wannan yaƙin da ke cika aljihun biloniyoyi 41 da ke kasashen G7 da dala miliyan 301 a kowace rana shi ma ya sa farashin mai ya ƙaru.

Farashin man fetur mai tsada yana nufin hauhawar farashin sufuri, wanda hakan ke nufin hauhawar farashi ga kowane abu na zahiri da ke tafiya ta hanyar dakon kaya da samar da kayayyaki: abinci, magani, tufafi, kayan gini.

A gefe guda kuma, ƙarancin takin zamani yana nufin ƙarin tsadar yin noma da girbe abinci kankani, wanda ke haifar da hauhawar farashin abinci kuma yana shafar duk wanda ya tsaya don duba farashin kafin sayen muhimman abubuwan gina jiki.

Duk lokacin da rasitin kayan abinci ya fi na watan da ya gabata, duk lokacin da tafiya ta yi tsada, duk lokacin da iyali suka gyara kasafin kuɗinsa a hankali, wannan kuɗin ba ya ɓacewa.

Yana tashi sama ta hanyar kasuwannin kayayyaki da teburin ciniki, yana isa ga asusun waɗanda suka riga suka kasance a saman.

Babu wanda ya kaɗa ƙuri'a ga wannan yaƙin, amma kusan kowa yana ji a jikinsa. Akwai bangaren talauci, amma babu layin jin daɗi. Tsarin siyasa da ke ba da damar yaƙe-yaƙe ba tare da ɗaukar alhaki ba ne tsarin da ke ba da damar tara dimbin dukiya ba tare da iyaka ba.

A Amurka, mafi arziki su ne kashi 1 cikin 100 wadanda suka mallaki rabin dukkan hannun jarin kamfanoni da hannun jarin asusun haɗin gwiwa; kashi 50 cikin 100 na ƙasa suna riƙe da kashi 1 cikin ne 100 kacal.

Gwamnatoci suna ba da damar yaƙe-yaƙe ba tare da ƙuri'ar jin ra’ayi ba, amma suna adawa da samar da zaman lafiya.

Tsakanin 2014 da 2024, mambobi biyar na dindindin na Kwamitin Tsaro na Majalisar Dinkin Duniya sun yi watsi da jefa ƙuri'u 27 game da yake-yae uku mafi muni a duniya.

Rasha da Amurka sun fi rinjaye.

Idan aka haɗa su, bayanai sun nuna cewa yaƙi wata siffa ce ta tsarin da ke tura farashi ƙasa kuma yana jawo riba sama.

Wannan yana tilasta mana mu tambayi ko matsalar tsarin ne, kuma tsarin siyasa waye ke amfana a hakan zahiri.