Zafin rana da safe ya ratsa kan titunan Tamale a Ghana da jar kura ta mamaye, inda Abena Osei ta tsaya tana duba wajen kiwon kajinta cikin damuwa. A makon da ya gabata, ta rasa tsuntsaye goma sha biyu sakamakon wata cuta mai ban mamaki da ta ratsa garken maƙwabciyarta.

A cikin al'ummarta, kiwon kaji ba wai kawai kasuwanci ba ne - rayuwa ce baki ɗaya. Ƙwai na samar da sinadarin gina jiki ga 'ya'yanta, kuma tsuntsayen su ne tikitin biyan kuɗin makaranta. Lokacin da jita-jitar murar tsuntsaye ta fara yaɗuwa, Abena ta ji tsoro da ta saba ji wanda ya zama ruwan dare a tsakanin ƙananan manoma a faɗin Afirka.

"Duk lokacin da sabuwar cuta ta zo, ina mamakin ko wannan zai zama lamarin da zai ɗauke komai," in ji Abena ga TRT Afrika. "Na ji labarai daga masu kiwo a wasu yankuna waɗanda suka rasa duk abin da suke rayuwa da shi a cikin dare ɗaya. Kullum muna jiran bala'i na gaba, ba mu da tabbas ko dabbobinmu za su kasance cikin koshin lafiya gobe."

Labarin Abena yana wakiltar ɗaya daga cikin miliyoyin mutane a faɗin nahiyar waɗanda rayuwarsu ta rataya a kan daidaiton cututtukan dabbobi masu ketara iyaka - barazanar da ba a iya tsammani ba, masu sauri waɗanda ba su san iyaka ba.

Nisan mil 600 a gundumar Nakuru, Kenya, mai sayar da dabbobi David Mwangi yana kallon wayarsa, yana duban faɗakarwa game da barkewar cutar ƙafa da baki a maƙwabciyarsu Tanzania. A wajen David, lafiyar dabbobi ba batun ilimi ba ne - bambanci ne tsakanin ciyar da iyalinsa da kuma kallon durkushewar kasuwancinsa. Ya shaida yadda barkewar cuta guda ɗaya za ta iya rufe iyakoki, dakatar da ciniki, da kuma lalata al'ummomin da suka dogara gaba ɗaya kan dabbobi.

"A bara, lokacin da cutar ƙafa da baki ta bulla a kan iyaka, farashinmu ya faɗi da rabi a dare ɗaya," in ji David. "Masu saya daga Nairobi sun daina zuwa. Ina da dabbobin da ba zan iya sayarwa ba da kuma ba zan iya ciyar da su ba. Waɗannan cututtukan ba sa girmama iyakokin ƙasashenmu, amma martaninmu koyaushe yana tsayawa a kan iyaka."

Riga-Kafin cututtuka

Tsoron Abena da David su ne ainihin abin da Hukumar Abinci da Noma ta Majalisar Dinkin Duniya ke son magancewa tare da sabon shirinta na Haɗin gwiwa na Duniya don Cututtukan Dabbobi Masu Ketare Iyaka (GPP-TAD). Wannan shiri mai sauyi yana wakiltar sauyi mai muhimmanci daga tsarin magance rikice-rikice zuwa rigakafin da ke jagorantar ƙasashe.

An gabatar da GPP-TAD a wani taron FAO wanda ministoci daga ƙasashe goma sha bakwai, ciki har da Kamaru, Kenya, Burkina Faso, da Masar suka halarta, inda taron ya amsa buƙatun ƙasashe mambobinsu na samar da wani dandamali mai faɗi da dorewa don magance cututtukan da suka addabi al'ummomi kamar su Abena da David tsawon tsararraki. Gaggawar a bayyane take: yawaitar bullar mura mai saurin yaɗuwa, zazzabin alade na Afirka, da cututtukan ƙafa da baki suna yaɗuwa da sauri fiye da a baya.

Darakta Janar na FAO Qu Dongyu ya jaddada muhimmancin tattalin arziki, yana mai lura da cewa shigar da cutar SAT1 ta hanyar ƙwayoyin cuta na ƙafa da baki kwanan nan zuwa Asiya na iya haifar da asarar dala biliyan 2 a kowace shekara. "Rigakafin ya fi kin yin komai amfani," yana mai jaddada cewa suna fafutukar samar da cikakkiyar hanyar Lafiya ta Ɗaya wadda ta ƙunshi ƙasa, shuka, dabba, ɗan adam, da lafiyar muhalli.

Abin da ke sa GPP-TAD ya zama mai kawo sauyi shi ne tsarin gudanarwar shirin.

Ba kamar hanyoyin da masu ba da gudunmawa ke ba da kuɗi a baya ba, shirin ya samar da tsarin haɗin gwiwa yana ƙirƙirar yanayi na ƙasa inda gwamnatoci, ƙungiyoyi masu zaman kansu, masu samar da dabbobi,cibiyoyin kuɗi, da ƙungiyoyin manoma ke aiki tare a ƙarƙashin tsari ɗaya. Ƙasashe suna jagorantar aiwatarwa, tare da FAO suna ba da tallafin fasaha wanda aka daidaita don buƙatun gida. Cibiyoyin yanki suna daidaita ayyukan ƙetare iyaka - muhimmanci ga cututtukan da ke amfani da iyakokin da ke iyakance martanin ƙasashe daban-daban.

Tsarin kuɗi yana wakiltar wani ci gaba. Maimakon dogaro da masu ba da gudunmawa na gargajiya, GPP-TAD yana gabatar da gudunmawa iri-iri, bisa ga haɗin kai inda ƙasashe mambobi ke ba da gudunmawa gwargwadon ƙarfinsu, tare da ƙarin abokan haɗin gwiwa, cibiyoyin kuɗi na duniya, da kamfanoni masu zaman kansu. Wannan tsarin saka hannun jari da ake iya faɗi yana tabbatar da rigakafi na dogon lokaci maimakon mayar da martani na lokaci-lokaci kan rikicin.

Kyakkyawan fata cikin damuwa

A halin yanzu, ƙasashe 110 sun gabatar da wasiƙu a hukumance waɗanda ke nuna sha'awar shiga GPP-TAD - shaida ce ta sha'awar kawo canji a duniya. Shirin yana aiki a fannoni biyar masu alaƙa: rigakafi da shawo kan cututtuka; sa ido ta hanyoyi na zamania gargaɗin farko; shiri da ɗaukar mataki na gaba; gaggawar mayar da martani; da dokoki, haɗin gwiwa, da yanayin bayar da kuɗi.

A wajen Abena Osei, alƙawarin wannan sabuwar hanyar na kawo fata nagari. Tana tunanin makomar da tsarin gargaɗin farko ke faɗakar da ita game da barkewar cutar kafin ta iso, inda haɗin gwiwa na yanki ke nufin gwamnatinta tana samun tallafi don yin allurar rigakafi da kare garken dabbobi, inda haɗin gwiwa da cibiyoyin kuɗi ke taimaka mata ta murmure idan aka yi asara.

"Manoma iri na koyaushe na mayar da martani - ba ma taɓa yin nasara a kan waɗannan cututtuka," in ji Abena cikin tunani. "Amma idan wannan sabon shirin yana nufin za mu iya ganin matsala tana zuwa kuma mu shirya kafin ta zo, hakan zai iya canza komai."

David Mwangi ya maimaita wannan ra'ayi, musamman yana godiya da girmamawa ga dorewar sa. "Mun ga shirye-shirye da yawa suna zuwa kuma suna tafiya tare da tallafin masu ba da gudunmawa," in ji shi. "Amma wani tsari inda dukkanmu muke bayar da gudunmawa—ƙasashe, kasuwanci, manoma—wanda ke jin kamar mallakar ƙasa ne. Wannan yana jin kamar wani tsari ne da zai daɗe ana mora."

Yayin da zafin rana ya lafa a Nakuru, wayar David ta sanar da shi taron dabbobi na yanki da aka shirya a wata mai zuwa—na farko da ya yi alƙawarin yin aiki tare da yawa a ƙarƙashin sabon tsarin. Sauyi daga matakan da ke haifar da rikici zuwa rigakafi mai tsari ya fara.

Wataƙila abin da ya fi ban sha'awa, Abena ce ta ɗauki ruhin wannan sauyi yayin da take kallon faɗuwar rana tana a kan garkenta da ke murmurewa.

"Ba wai kawai muna kiwon dabbobi ba ne—muna gina juriya," in ji ta. "Kuma lokacin da muka yi aiki tare a kan iyakoki, waɗannan dabbobin suna zama gadoji maimakon shinge, suna kai mu zuwa ga makomar da ake raba lafiya, ba barazana ba."