Rana ta fara fitowa a wajen birnin Legas na Najeriya, yayin da Grace ta riƙe 'yarta 'yar shekara biyu, Favour. A dare na uku a jere, yarinyar ta kasance cikin rashin nutsuwa, ƙaramin jikinta cike da zazzaɓi da gudawa.

Asibitin yankin yana da nisan tafiyar sa'o'i biyu, tafiya ce da Grace ta san dole ta yi. Ta kalli yadda Favour ke faman shan ruwa kaɗan, idanunta a kakkafe tare da k0ma ciki-ciki.

Abinda ya janyo hakan, ma'aikaciyar jinya da ke asibitin daga baya ta yi bayyana, wataƙila abinci ne da ya gurɓata—watakila abincin masara da ya zama abinci da aka fi ci a gidansu, wanda aka adana a cikin yanayi da ke ba da damar ƙwayoyin cuta masu cutarwa su bunƙasa a cikinsa.

A wajen Grace, wannan ba ƙididdiga ba ce; yaƙi ne don rayuwar 'yarta. Ita ce ɗaya daga cikin miliyoyin iyaye da suka kamu da yunwa saboda rashin abinci mai kyau.

Abinci mai guba

A bisa sabbin alkaluma da Hukumar Lafiya ta Duniya (WHO) ta fitar, rashin ingantaccen abinci yana haifar da cututtuka miliyan 866 da rasa rayuka miliyan 1.5 a kowace shekara.

Duk da cewa wannan matsala ce ta duniya, amma ta fi yawa ga waɗanda suka fi rauni: yara 'yan ƙasa da shekara biyar. Duk da cewa kashi 9% ne kawai na al'ummar duniya, yara ƙanana suna ɗauke da kusan kashi ɗaya bisa uku na yawan wadanda cututtukan da ake ɗauka daga abinci a duniya ke kama wa.

Wannan ba wai kawai batun lafiya ba ne; rikicin daidaito ne, wanda ke da babban tasiri ga ƙasashe masu ƙarancin kuɗi da matsakaitan kuɗi, musamman a Afirka da Kudu maso Gabashin Asiya.

A Najeriya, kididdigar gaggawa ce ta ƙasa baki ɗaya. Karamini Ministan Lafiya, Dr. Iziaq Adekunle Salako, kwanan nan ya bayyana cewa ƙasar tana samun kusan cututtuka miliyan 50 da ake samu daga abinci da kuma mace-mace sama da 53,000 a kowace shekara.

Illar lamarin kan ɗan adam suna da matuƙar muni, amma ana sace makomar mutanen. Waɗannan cututtuka da mace-mace suna haifar da asarar rayuka masu kyau na tsawon shekaru miliyan 4.26, inda yara 'yan ƙasa da shekara biyar suka kai fiye da kashi 80% na wadanda lamarin ya shafa.

A wajen iyalai kamar Grace, barazanar ba wai kawai ta yanayin halitta ba ce.

WHO ta kiyasta cewa yayin da hatsarin halittu kamar halittun ƙwayoyin cuta ke haifar da yawancin cututtuka, kashi 73% na mace-mace a shekarar 2021 ana danganta su da dattin sinadarai.

Sinadarin arsenic mara kyau (42%) da guba (31%) su ne manyan abubuwan da ke haifar da cutar zuciya, ciwon daji, da kuma, abin takaici, lalacewar jijiyoyi a cikin yara tsawon rayuwarsu. Da zarar waɗannan ƙarafa sun shiga jiki tare da abinci - sau da yawa daga gurɓatar muhalli - kusan ba za a iya cire su ba.

"Wannan tsoro ne a gare mu koyaushe," in ji Eunice, uwa mai 'ya'ya uku a yammacin Kenya, inda suke samun rayuwa daga ƙananan gonakin noma.

"Mun ga gargaɗin, amma ba mu san inda gubar take ba. Muna jin tsoron sayen wasu kayan hatsi ko kayan lambu daga kasuwa saboda kun ji suna da sinadarai da za su iya sa ɗanku ya yi rashin lafiya kuma ya shafi kwakwalwarsa. Amma dole ne mu ci. Ba mu da zaɓi."

Eunice, wacce ta kalli yara da yawa a ƙauyenta suna fama da jinkirin ci gaba da ba a bayyana ba, ta yi magana game da tsoro wanda yanzu ya zama gaskiyar yau da kullum ga mutane da yawa a faɗin yankin. Barazanar da ba a gani ta gurɓatattun abubuwa kamar methylmercury, wanda zai iya cutar da kwakwalwa mai tasowa, wani abu ne da ke mamaye kowane abinci.

Mafita daya ta lafiya

Sabon bincike da nazarin da WHO ta yi, wanda ya shafi haɗurra 42 da ake samu daga abinci a faɗin ƙasashe 194 daga 2000 zuwa 2021, wani tsari ne na ɗaukar mataki. Ya nuna cewa nauyin da ke kan duniya gaba ɗaya ya ragu tun daga 2000, wanda ke tabbatar da cewa ci gaba yana yiwuwa. Duk da haka, manyan rashin daidaito na yankuna sun ci gaba, inda yankunan Afirka da Kudu maso Gabashin Asiya ke da kusan kashi uku cikin huɗu na duk cututtukan da ake samu daga abinci da kuma kashi 60% na mace-mace a duniya.

Mafita tana cikin tsarin "Lafiya Ɗaya" - haɗa ɗan adam, dabba, shuka, da lafiyar muhalli - don magance gurɓatuwa daga tushe. Wannan yana buƙatar saka hannun jari cikin gaggawa a cikin ruwa, tsaftar jiki, tsaftar muhalli, ayyukan kiyaye abinci kamar kiyaye shi, da kuma samun ingantacciyar hanyar samun lafiya ga al'ummomin da ke cikin mawuyacin hali.

A wajen Grace, wadda 'yarta Favour ke murmurewa amma har yanzu tana da rauni, saƙon a bayyane yake.

"Muna buƙatar taimako," in ji ta, muryarta garau duk da gajiyar da ta yi. "Muna buƙatar ruwa mai tsafta. Muna buƙatar sanin yadda za mu kiyaye lafiyar abincinmu. Ba za mu iya yin wannan kaɗai ba. Rayuwar 'ya'yanmu ta dogara da shi."

Kalmominta na ƙarshe shaida ce mai ƙarfi game da asarar da ɗan adam ke yi a bayan alkaluman.

"Kowace rana, uwa a wani wuri tana kallon ɗanta yana fama da wani abu da za mu iya hana shi. Ba wai kawai game da abinci ba ne. Abu ne da yake game da makomarmu.

Wannan yanayi na tsananin bukata da fitar da rai, yana faruwa sau miliyoyi a shekara a faɗin nahiyar Afirka.