Bayyanar gaskiya yawanci na zuwa ne da hangen nesa. Haka lamarin yake game da batun diyya da manyan sauye-sauyen siyasa a shekarar 2025, da kuma babbar tambayar yadda hukumar Afirka take a cikin wannan lokaci mai wahala.

A shekarar 2025, Tarayyar Afirka (AU) ta zaɓi mau’du’in "Adalci ga 'yan Afirka da mutanen da suka fito daga zuriyar Afirka ta hanyar diyya." Sannan a watan Yulin wannan shekarar, AU ta ƙarfafa wannan alƙawarin ta hanyar ayyana shekaru goma na diyya na 2026-2036. Amma me wannan ke nufi?

Diyya, wadda aka fayyace ta sosai, kuma aka bayyana ta da wayo a cikin "Babban Biyan Bashi" ta ƙunshi neman afuwa, biyan kuɗi, gyara, warkarwa da dawo da rashin adalci da tsarin ya kawo. Adalci na gaskiya na diyya yana buƙatar sauyi a mulki - ba sadaka ba amma babban gyaran tattalin arziki da siyasa.

Rashin isasshen tsarin da ake da shi a yanzu - da kuma buƙatar bincika da canza shi ta hanyar biyan diyya - ya nuna wannan buƙatar aƙalla fannoni uku.

Na farko, akwai tsarin kuɗi na duniya. An kafa Cibiyoyin ta’ammali da kudade na Bretton Woods (Bankin Duniya da IMF) a shekarar 1945 kuma suna da mambobi huɗu kacal na Afirka - Habasha, Liberia, Afirka ta Kudu da Masar.

Gibin kashe kudade

An tsara su ne don duniyar bayan yaƙi, ba su da amfani a ƙarni na 21. Tsarinsu, musamman nazarin dorewar bashi, suna ci gaba da fuskantar hatsari daga baya a cikin kasuwannin da ake tsammani "manufar" kamar ƙimar bashi, inshora, da bayar da lamuni.

Bugu da ƙari, buƙatun kuɗi na shekara-shekara na kayayyakin more rayuwa na Afirka suna tsakanin dala biliyan 130-170, duk da haka waɗannan cibiyoyi sun kasa cike gibin, duk da cewa ƙasashen Afirka sun bukaci kudi daga IMF da Bankin Duniya sau 7,596 tun 1945 zuwa yau.

Sau da yawa ana isar da taimako ta hanyar hangen nesa na iyayen gida, wanda ke ƙarfafa dogaro da kayayyaki da aka shigo da su, shugabanci daga waje, da kuma gyare-gyare marasa kyau.

Bugu da ƙari, an ƙayyade rabon Haƙƙin Karbar Kudade na Musamman (SDRs) ba tare da ƙasashen Afirka ba, wanda ke ƙara haifar da rashin daidaito kuma saboda ana rarraba hakkokin ta hanyar ƙa'ida, ƙasashe masu arziki suna karɓar ƙari.

Na biyu, ƙa'idodin ciniki. An gina Ƙungiyar Kasuwanci ta Duniya (WTO) a tattare da kasashe masu karfin tattalin arziki kuma masu samun kuɗi mai yawa, wanda ya bar Afirka a cikin ƙarancin fitar da kayayyaki tare da amfani da karbar kayayyakin da aka ƙera daga ƙasashen waje.

Cinikin da ke takaita harkokin kasuwanci yana ci gaba da toshe damar Afirka ta shiga harkoki iri daya da manyan kasashe kuma ba tare da wani gyara mai ma'ana ba, akwai yiwuwar a cire Afirka daga harkokin kasuwanci na duniya har abada.

Na uku, cire Afirka daga Kwamitin Tsaro na Majalisar Dinkin Duniya ya samo asali ne tun daga shekarar 1945 kuma a yau har yanzu ba ta da kujera ta dindindin duk da cewafiye da kashi 70 na kudurorin Majalisar nahiyar suka shafa.

Amincewa da Yarjejeniyar Ezulwini

Domin magance wannan matsala, Tarayyar Afirka ta amince da yarjejeniyar Ezulwini a shekarar 2005, inda ta nemi aƙalla kujeru biyu na dindindin masu ikon hawa kujerar naki da kujeru biyar marasa dindindin.

Duk da cewa masu riƙe da kujerar naki sun nuna goyon bayansu ga wakilcin Afirka na dindindin, amma goyon bayan nasu sau da yawa bai hada da haƙƙin hawa kujerar naki ba. Da wannan tushen, ta yaya ya kamata shugabannin Afirka da 'yan ƙasa su magance matsalar diyya?

Babban Taron Neman Diyya na Accra na 2023 ya ƙirƙiri Kwamitin Ƙwararru da Ƙungiyar Tunanin Shari'a a ƙarƙashin tsohon Shugaban Ghana John Dramani Mahama.

Aikin da aka ba su shi ne su ƙididdige lalacewar tattalin arziki na rashin adalci da aka yi a baya, tare da samar da tsarin kare haƙƙin da ya dace a shari'a don neman hakki.

Wani rahoto da aka fitar kwanan nan ya bayyana dabarun samun hanyoyin samar da kuɗi, tare da Harajin Mu'amalar Kuɗi (haraji kan kadarorin ciniki) wanda ya zama mafi inganci - kodayake ya kamata a bi wasu hanyoyin kamar biyan diyya na dogon lokaci na gwamnati.

Idan ana son a ɗauki diyya a matsayin nasara, bai isa a nemi diyya ta kuɗi ba. Dole ne ƙasashen Afirka su tabbatar da cewa sun amince da juna domin sauya tsarin da ya shafi ɓangarori daban-daban.

Saboda haka, AU ta samar da matsayar Afirka ta gama gari kan diyya, tana kira da a mayar da kuɗi, daidaito a fannin ilimi, dawo da al'adu, da kuma daidaita tsarin duniya.

Hanyoyin duniya na yanzu suna ƙarfafa bukatar gaggawa don aiwatar da babbar manufar biyan diyya. Farfaɗowar kariyar "Amurka Farko" da kuma yawan harajin haraji suna nuna cewa ƙasashen Arewacin Amurka da Turai suna juyawa baya.

Matakai a aikace

Da farko, shugabanni, masu tsara manufofi, da masu ruwa da tsaki a fannin kamfanoni masu zaman kansu dole ne su tantance ko shawarwarin da suka shafi abokan hulɗa na ƙasashen waje za su ƙarfafa ko kuma su lalata ikon mallakar ƙasa. Wannan ita ce babbar jarrabawa.

Yayin da wasu shugabanni ke yin haka, kamar Zimbabwe ta ƙi amincewa da yarjejeniyar kiwon lafiya ta Amurka ta dala miliyan 376, tana mai nuna damuwa game da ikon mallakar ƙasa, wannan yana buƙatar komawa daga wasu shari'o'i kaɗan zuwa zama abin da aka saba yi.

Na biyu, waɗannan masu ruwa da tsaki dole ne su ci gaba da ƙara bayyana buƙatu - idan ba ku tambaya ba, ba za ku samu ba. Misalai daga taimakon haɗin gwiwar kudu maso kudu. Misali, China ta zama mamba ta farko ta G20 wanda ba ta Afirka ba da ta amince da yarjejeniyar AfCFTA ta hanyar shirinta na kawar da biyan haraji.

Wannan muhimmin ma'auni ya yi watsi da tsoffin nau'ikan kudaden shiga na Bretton Woods, yana girmama hadin kan tattalin arzikin Afirka, kuma yana ba da tsarin haɗin gwiwa mai jituwa da 'yancin kai. Yana saita matakin da sauran yankuna za su bi.

A ƙarshe, waɗannan masu ruwa da tsaki dole ne su daidaita, wani lokacin ta hanyar wata kafa kamar ƙungiyar masu karɓar bashi ta Afirka. Ta hanyar samun lamuni na haɗin gwiwa na waje da kuma amfani da cigaban juna a matsayin jingina, mambobi za su iya musayar ra'ayoyi don haɓaka fa'idodin haɗin gwiwa da inganta matsayinsu a cikin tsarin kuɗi na duniya.

Diyya ba kyauta ba ce - kudade ne da ake turawa da kuma gyara karfin iko. Suna bukatar ruguza tsarin da ya ci gaba da dandana wa Afirka ukuba.

Tare da sanarwar Shekaru Goma na Diyya, shugabannin Afirka suna cewa adalcin diyya zai zama abin da ke cikin diflomasiyyarmu ta dindindin.

Don ganin wannan hangen nesa ya zama gaskiya, duk muna buƙatar tabbatar da cewa kudirorin sun tabbata a aikace da kuma cika ayyukanmu uku da aka ambata a sama - ƙididdigewa, buƙata, da daidaitawa sun tabbata a aikace.

Marubucin, Simba Bvundura, ɗalibi ne mai sanin makamar aiki a fannin Sadarwa a Cibiyar ‘Development Reimagined’ da ke nazarin harkokin cigaba.

Togaciya: Ba lallai ra’ayoyin da marubucin ya bayyana su zama sun yi daidai da ra’ayin dab’i na TRT Afirka ba.