Mahakama Kuu ya Kenya ilipozuia mipango ya kituo cha karantini cha Ebola kinachofadhiliwa na Marekani, uamuzi huo ulibadilika haraka kutoka suala la afya ya umma hadi mjadala mpana kuhusu uhuru, uwazi na mustakabali wa ushirikiano wa afya ya kimataifa.
Kitovu cha utata huo ni mpango wa serikali ya Marekani wa kuanzisha kituo cha karantini katika Kambi ya wanajeshi wa anga cha Laikipia huko Nanyuki kwa raia wa Marekani walio katika hatari ya Ebola katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Congo (DRC), Uganda na maeneo yanayozunguka yaliyoathiriwa na mlipuko huo.
Chini ya pendekezo hilo, Wamarekani walio katika hatari hiyo wangefuatiliwa nchini Kenya badala ya kusafirishwa kurudi Marekani, huku wale wanaopata dalili wakihamishiwa kwingine kwa matibabu.
Serikali ya Kenya tangu wakati huo imetangaza kwamba haitaendelea na kituo kilichopendekezwa, na hivyo kuhitimisha utata huo wa haraka. Uamuzi huo unafuatia wiki kadhaa za changamoto za kisheria, upinzani wa umma na mjadala unaoongezeka kuhusu pendekezo hilo.
Ingawa kituo hicho hakiendelei tena, kipindi hiki kinabaki kuwa utafiti muhimu wa jinsi serikali zinavyoshughulikia ushirikiano wa afya ya umma, uhuru na uaminifu wa umma wakati wa dharura za afya za mipakani.
Wanao unga mkono walidai kwamba kituo hicho kitaimarisha maandalizi dhidi ya ugonjwa hatari na kuimarisha ushirikiano wa kiafya kati ya Kenya na Marekani.
Wakosoaji waliona kitu tofauti. Kwao, pendekezo hilo liliibua maswali yasiyofurahisha kuhusu uwazi, uhuru na kwa nini Kenya haikuwa ikiombwa tu nafasi bali pia inaonekana kuwa tayari kubeba hatari zinazohusiana na vipaumbele vya usalama wa afya vya nchi nyingine.
Mjadala huo ukawa zaidi ya Ebola.
Uligusia masuala ambayo serikali kote ulimwenguni zimekuwa zikikabiliana nayo tangu COVID-19 na pia ulimwengu usio na USAID tangu ilipofungwa ghafla tarehe 1 Julai 2025: jinsi ya kusawazisha afya ya umma na uaminifu wa umma, ambapo ushirikiano wa kimataifa unaisha na maslahi ya kitaifa yanaanza, na jinsi serikali zinavyoweza kushirikiana katika hatua za afya zinazoathiri maisha ya raia.
Muda wa pendekezo hilo ni muhimu.
Mlipuko wa sasa unahusisha aina ya Bundibugyo ya Ebola, moja ya aina adimu zaidi kuwahi kurekodiwa. Ni milipuko miwili tu ya awali ya aina hii imerekodiwa duniani kote: moja nchini Uganda mwaka wa 2007, ambayo ilisababisha maambukizi 131 na vifo 42, na nyingine nchini DRC mwaka wa 2012, ambayo ilisababisha maambukizi 38 na vifo 13. Jumla ya vifo katika mlipuko wa sasa tayari vimezidi idadi iliyorekodiwa katika milipuko yote miwili iliyopita ya aina hii.
Kinachofanya hali hiyo kuwa ya kutisha hasa ni kwamba kwa sasa hakuna chanjo iliyoidhinishwa au matibabu yaliyoidhinishwa mahususi kwa aina hii ya Bundibugyo. Hivi sasa, mamlaka za afya zinategemea sana ufuatiliaji, kutengwa na ufuatiliaji wa watu waliogusana na virusi.
Kituo nchini Kenya, lakini kwa manufaa ya nani?
Kwa hivyo Kenya inaingiaje? Mnamo Mei 23, 2026, Kenya iliorodheshwa na CDC ya Afrika kama moja ya nchi zingine kumi (mbali na DRC na Uganda) kama "zilizo katika hatari" ya mlipuko wa Ebola.
Ingawa uchaguzi wa Kenya kama mahali pa usimamizi wa hatari za Ebola wa Marekani haukuhusishwa na tangazo hili, haikuwa bahati mbaya pia.
Kenya imekuwa na uhusiano mkubwa sana wa pande mbili na Marekani tangu Kenya ilipopata uhuru. Kenya ni nyumbani kwa ubalozi mkubwa zaidi wa Marekani barani Afrika na jumuiya ya pili kwa ukubwa ya biashara ya Marekani barani Afrika (nyuma ya Afrika Kusini), haswa kwa sababu Kenya hutumika kama kitovu cha usafiri wa kikanda na huhifadhi mashirika mengi ya kimataifa ikiwa ni pamoja na makao makuu mawili ya Umoja wa Mataifa.
Muhimu zaidi, Marekani ndio soko kuu la chanzo cha watalii nchini Kenya—ikichangia zaidi ya wageni 300,000 na asilimia 13 ya jumla ya wageni walioingia nchini humo mwaka wa 2024.
Ilipoanzishwa mwaka wa 2000, Kenya ilikuwa miongoni mwa nchi chache zenye kipato cha kati zilizojumuishwa katika Sheria ya Ukuaji na Fursa barani Afrika (AGOA), na imesafirisha kiasi kikubwa cha mavazi, maua yaliyokatwa, na karanga za macadamia kwenda Marekani kupitia mpango huo.
Marekani na Kenya zilianzisha majadiliano kuelekea makubaliano ya biashara ya pande mbili (Ushirikiano wa Kimkakati wa Biashara na Uwekezaji (STIP)) mwaka wa 2022, kwa lengo la kuimarisha uhusiano wa kiuchumi.
Hatimaye, Kenya imekuwa kitovu kikuu cha misaada ya Marekani - ikichangia takriban dola bilioni 9.8 za Marekani kutoka USAID katika kipindi cha kati ya 2001 na 2024 - nyuma ya Ethiopia pekee.
Na mara tu USAID ilipofungwa, Kenya ilikuwa miongoni mwa nchi za kwanza kati ya 24 za Afrika hadi sasa kukubali kufanya kazi na Marekani katika mfumo mpya wa "serikali kwa serikali" wa ushirikiano wa afya - wenye thamani ya takriban dola bilioni 1.7 za Marekani katika kipindi cha miaka 5.
Hivi majuzi Rais Ruto alipotetea pendekezo la kuanzisha kituo hicho cha Marekani, alielekeza msaada wa muda mrefu wa Marekani kwa miundombinu ya afya ya Kenya, akibainisha kuwa Washington ilikuwa imechangia KSh bilioni 1.8 kwa ajili ya maandalizi ya Ebola nchini humo. Kenya pia ina rekodi nzuri ya afya
Kenya imeendeleza mitandao imara ya ufuatiliaji wa magonjwa na maabara kuliko nchi nyingi katika eneo hilo. Kwa sasa nchi hiyo inaendesha maabara tatu za marejeleo za umma zenye uwezo wa kupima homa zinazosababishwa na virusi vya kutokwa na damu, huku matokeo yakipatikana ndani ya saa sita hadi nane baada ya sampuli kupokelewa, na pia ina Kituo cha Uratibu wa Kanda ya Afrika Mashariki cha Vituo vya Kudhibiti na Kuzuia Magonjwa vya Afrika (Africa CDC).
Hatua za utayari za Kenya zinaonyesha ukweli huu. Kufikia mwanzoni mwa Juni, mamlaka zilikuwa zimewapima zaidi ya wasafiri 34,500 katika viwanja vya ndege, bandari na vivuko vya ardhini, huku zikiongeza ufuatiliaji katika kaunti 22 zenye hatari kubwa. Zaidi ya maambukizi 22 vinavyoshukiwa vilikuwa vimechunguzwa na kupimwa, vyote vikiwa na matokeo bila maambukizi.
Hata hivyo, hii haipaswi kuchanganywa na mfumo wa afya ya umma unaostahimili kikamilifu.
Na magonjwa ya mlipuko hayawezi kutazamwa tu kupitia idadi ya maambukizi. Ingawa hasara za moja kwa moja za kiuchumi kutokana na mlipuko wa Afrika Magharibi wa 2014 zilikadiriwa kuwa takriban dola bilioni 2.8 za Marekani, utafiti uliofuata uligundua kuwa gharama kubwa za kijamii na kiuchumi zilizidi dola bilioni 53 za Marekani mara tu usumbufu wa mifumo ya afya, uzalishaji uliopotea na vifo visivyo vya moja kwa moja vilipozingatiwa.
Sehemu kubwa zaidi ya uharibifu huu haikutokana na Ebola yenyewe, bali kutokana na kuporomoka kwa huduma za afya za kawaida, na kusababisha vifo vingi kutokana na malaria, matatizo ya uzazi na hali zingine zinazoweza kuzuilika.
Ukweli ni kwamba, Kenya inaendelea kukabiliwa na changamoto kubwa, ikiwa ni pamoja na hospitali za umma zisizofadhiliwa kikamilifu, uhaba wa wafanyakazi wa afya na ukosefu wa usawa unaoendelea katika upatikanaji wa huduma za afya. Tathmini za huduma za matibabu ya dharura pia zimeangazia mapungufu katika huduma za ambulensi, uwezo wa kukabiliana na dharura na huduma maalum za matibabu.
Somo liko wazi: milipuko huweka shinikizo kwa mifumo yote, si hospitali pekee.
Mapengo haya hayaifanyi Kenya kuwa katika hatari ya kipekee. Hata mifumo ya afya yenye rasilimali za kutosha hupanuliwa na milipuko, lakini yanamaanisha kwamba kuandaa kituo cha aina hii kungeweka mahitaji ya ziada kwa mfumo ambao tayari uko chini ya shinikizo.
Ukweli huu hufanya mjadala kuhusu uwezo wa Kenya wa kuhifadhi kituo kama hicho kwa usalama kuwa mgumu zaidi kuliko wafuasi au wakosoaji wanavyopendekeza mara nyingi.
Zaidi ya afya: mwelekeo wa kiuchumi
Ukweli ni kwamba, kituo hicho hakikuwa kikipendekezwa kwa sababu Kenya iko katika hatari ya kupata mlipuko wa Ebola. Kilikuwa kikipendekezwa ili kusaidia kudhibiti hatari ya Wamarekani walio katika hatari ya Ebola kwingineko katika eneo hilo. Tofauti hiyo iko katikati ya utata. Baadhi hata walionyesha wasiwasi kwamba mlipuko mkubwa wa Ebola unaweza kutokea nchini Kenya kutokana na kituo hicho.
Hata hivyo, moja ya masomo yaliyo wazi kutoka kwa COVID-19 ni kwamba dharura za kiafya mara chache hubaki katika sekta ya afya. Huwa migogoro ya kiuchumi haraka.
Wakati wa janga la Ebola la Afrika Magharibi la 2014, Gambia ilipata mapungufu ya 50-60% ya mapato ya utalii licha ya kutorekodi visa vya Ebola. Hofu, kutokuwa na uhakika na mabadiliko ya tabia vilisababisha usumbufu mkubwa wa kiuchumi.
Kwa nchi kama vile Kenya, ambapo utalii na ushiriki wa sekta binafsi - hasa kutoka Marekani - unabaki kuwa chanzo muhimu cha ajira, mapato ya fedha za kigeni na uwekezaji, mitazamo ya hatari ni muhimu.
Kwa kuwa Kenya imeamua kutoendelea na kituo kilichopendekezwa, swali la sera la haraka limetatuliwa. Hata hivyo, masuala ambayo mgogoro huo umefichua yanabaki kuwa muhimu sana. Kipindi hiki kinatoa masomo muhimu kuhusu jinsi Kenya, Marekani na serikali zingine zinavyopaswa kuangazia ushirikiano wa afya ya umma wa siku zijazo.
Africa CDC imezidi kusema kwamba Afrika lazima ibadilike kutoka kuwa mpokeaji wa uingiliaji kati wa afya hadi kuwa kiongozi katika kubuni na kutawala. Hii haimaanishi kukataa ushirikiano wa kimataifa. Badala yake, inamaanisha kuhakikisha kwamba ushirikiano unaimarisha taasisi za Afrika na kuendana na vipaumbele vya Afrika.
Mgogoro wa Kenya na Marekani unaimarisha umuhimu wa mazungumzo hayo, na hutoa masomo si tu kwa Nairobi na Washington bali kwa serikali kote Afrika na kwingineko.
Ushirikiano, uhuru na mustakabali wa Afrika
Kwanza, uwazi lazima uje kabla ya utekelezaji. Mikataba inayohusisha afya ya umma, usalama wa taifa na washirika wa kigeni inapaswa kutangazwa hadharani mapema iwezekanavyo. Raia wanapaswa kuelewa ni nani anayehusika, jinsi maamuzi yalivyofanywa na ni ulinzi gani uliopo.
Pili, ushiriki wa umma unapaswa kuchukuliwa kama chombo cha sera badala ya kikwazo cha kiutaratibu. Mzozo unaozunguka kituo kilichopendekezwa unaonyesha kwamba watu wana uwezekano mkubwa wa kuunga mkono maamuzi magumu wanapohisi kushauriwa na kupewa taarifa.
Tatu, Africa CDC inapaswa kuchukua jukumu kubwa la uratibu katika mipango ya usalama wa afya ya mipakani ya siku zijazo. Mikataba ya siku zijazo inayohusisha vituo vya karantini, miundombinu ya afya ya dharura au usimamizi wa magonjwa inapaswa kuendana na mifumo ya bara badala ya kujadiliwa kupitia mipango ya pande mbili pekee.
Kama Kenya ingeungwa mkono na Africa CDC, serikali ingekuwa katika nafasi nzuri zaidi ya kujilinda hadharani.
Nne, Afrika inahitaji miongozo iliyo wazi inayosimamia vituo vya afya vinavyoendeshwa na wageni. Kesi ya Kenya inaangazia pengo la sera. Kuanzisha viwango vya bara kungesaidia kuhakikisha uthabiti, uwajibikaji na imani ya umma wakati mapendekezo kama hayo yanapotokea katika siku zijazo.
Mwishowe, ushirikiano wa kimataifa lazima uzingatie na kuimarisha uwezo wa ndani. Ushirikiano wa afya unapaswa kuacha uwezo mkubwa wa utengenezaji wa dawa za ndani na chanjo, hospitali zenye nguvu, wafanyakazi wa afya waliofunzwa vyema, maabara zilizoboreshwa na mifumo imara ya ufuatiliaji wa magonjwa.
Kama serikali za Kenya na Marekani zingeweza kuelezea aina hizi za matokeo kutoka kwa ushirikiano, zikitumia serikali yake mpya kwa makubaliano ya afya ya serikali, mwitikio wa umma ungekuwa tofauti sana.
Uamuzi wa Kenya wa kutoendelea na kituo hicho unaweza kuonekana na wengi kama matokeo yanayofaa kutokana na wasiwasi uliotolewa kuhusu uwazi, ushiriki wa umma na uhuru.
Hata hivyo, changamoto kubwa haijatoweka. Kenya na Marekani, kama serikali nyingi, bado zitakabiliwa na swali la jinsi ya kushirikiana katika vitisho vya afya vya mipakani huku zikidumisha imani ya umma na kuheshimu vipaumbele vya kitaifa.
Kimsingi zaidi, kipindi hiki kinaibua swali pana: wakati mpango wa afya ya umma unaoungwa mkono na wageni unaleta wasiwasi mkubwa kuhusu uwazi na uhuru, ni wakati gani ushirikiano huanza kufanana na ukiukaji wa uhuru wa nchi badala ya ushirikiano wa kweli?
Changamoto si kuchagua kati ya ushirikiano wa kimataifa na uhuru bali kubuni ushirikiano unaofanikisha yote mawili. Katika ulimwengu wa baada ya USAID, kujenga uaminifu huo kutakuwa muhimu ikiwa ushirikiano wa afya wa siku zijazo utafanikiwa.
Mwandishi, Aishat Adebayo, ni Kiongozi wa Mawasiliano katika shirika la Development Reimagined.
Kanusho: Mitazamo iliyotolewa na mwandishi haiwakilishi maoni, mitazamo na sera za uhariri za TRT Afrika.
