Na Sabir Askeroglu

Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Antonio Guterres alisema wiki iliopita kuwa migawanyiko ya kisiasa yamedumaza kazi za Baraza la Usalama. 

Wakati mataifa yenye uwezo duniani yanapoamua kuingia katika vita vinavyokiuka sheria ya kimataifa, alieleza kuwa, wanasababisha hali ya kutotii sheria na kuwa katika hatari kwamba mataifa mengine yatafikiria kutumia nguvu kama sera ya mambo ya nje inayokubalika.

Kile ambacho hakukisema wazi ni kwamba tatizo hili linaathiri msingi wa mfumo wa kimataifa ambao ulikuwa sababu ya kuundwa kwake baada ya Vita vya Pili vya Dunia.

Wakati Umoja wa Mataifa ulipoundwa, jukumu kubwa ilikuwa kuzuia kuanza tena kwa vita duniani. 

Mpango wa baada ya vita ulianzishwa kwa msingi wa wazo la kuwa mataifa yenye uwezo mkubwa yalikuwa na jukumu muhimu la kuhakikisha kuna usalama kimataifa. 

Ndiyo maana Marekani, Muungano wa Sovieti, Uingereza, Ufaransa na China wamepata hadhi ya kudumu katika Baraza la Usalama na haki ya kura ya turufu.

Muundo huu uliakisi mizania ya uwezi mwaka 1945. Hata hivyo, katika miongo kadhaa iliyofuata, mfumo wa kimataifa ulibadilika sana. 

Idadi ya mataifa huru ikaongezeka, maeneo mengine yenye uwezo wa kiuchumi na kisiasa yakaibuka, na siasa za kimataifa zikawa siyo tena kigezo cha kuamua uhusiano kati ya mataifa machache yenye uwezo mkubwa.

Wakati huo huo, muundo wa kitaasisi wa Baraza la Usalama haujabadilishwa. Uwezo wa wanachama wa kudumu wenyewe pia umebadilika. 

Baada ya kusambaratika kwa Muungano wa Sovieti, Urusi ilipoteza ushawishi waliokuwa nao kimataifa. Marekani ikabaki na sehemu yake ya uongozi lakini ikalazimika kugawanya majukumu na washirika wake. 

Katika baadhi ya masuala, Marekani imeamua kufanya shughuli zake nje ya mfumo wa Umoja wa Mataifa iwapo wanaona mifumo hiyo itakuwa vikwazo vya hatua wanazotaka kuchukua.

China nayo, imeongeza uwezo wake wa kiuchumi na kisiasa, pamoja na kuwa inazingatia kwa makini utaratibu wa kimataifa katika mizozo mingi. 

Uingereza na Ufaransa wamebaki na nafasi yako ya wanachama wa kudumu katika Baraza la Usalama, pamoja na kuwa hawana uwezo duniani kama waliokuwa nao katikati mwa karne ya 20.

Kwa hiyo, tatizo siyo tu kuhusu uundwaji wa Baraza la Usalama. 

Mazingira ambayo inafanya kazi yamebadilika: kiuchumi, kijeshi, na uwezo wa kisiasa umekuwa na changamoto zaidi.

Moja ya mabadiliko muhimu ilikuwa kuongezeka kwa mataifa yaliopata uhuru.

Kwa muktadha huu mtazamo wa Uturuki kwa mabadiliko ya Umoja wa Mataifa yana umuhimu.

‘Dunia ni kubwa kuliko nchi tano’

Mfumo wa Rais wa Uturuki Recep Tayyip Erdogan, ‘Dunia ni kubwa kuliko nchi tano’, kawaida unaonekana kama agizo la kutaka mabadiliko ya Baraza la Usalama. Hata hivyo, yaliyomo ni mapana zaidi.

Inaashiria msimamo wa Uturuki kuwa uwezo wa kuwa na ushawishi katika maamuzi kimataifa hautakiwi kubaki kwa mataifa matano ambaya yamepewa hadhi maalumu kutokana na mtazamo wa kisiasa wa 1945.

Mtazamo wa Uturuki unatoa wito kuangaliwa upya kwa mifumo ya uwasilishaji na maamuzi wa Baraza la Usalama. 

Uturuki inataka usawa katika uwakilishi na kushtumu mfumo wa sasa wa kura ya turufu, ambao unatoa fursa kwa wanachama wa kudumu kupinga maamuzi hata bila ya kuungwa mkono na washiriki wengine.

Siyo kuhusu kuongeza idadi ya mataifa katika Baraza la Usalama. Kuongeza idadi ya wanachama bila kubadilisha mfumo wa kufanya maamuzi itakuwa sawa na mtindo wa zamani. 

Kwa hiyo, suala la mabadiliko litaathiri yote uwasilishaji na mgawanyiko wa uwezo.

Sera ya mambo ya nje ya Uturuki ya miaka 10-15 iliopita inaruhusu kuangazia masuala haya na mifano mahsusi.

Uturuki imekuwa mshirika muhimu katika mchakato wa kidiplomasia katika kanda tofauti kwa wakati mmoja. 

Ilishiriki katika kutatua mizozo inayohusiana na Syria na Libya, ikafanya jitihada za kidiplomasia kwa mapigano ya Urusi na Ukraine, na kuwa wa kwanza kuzindua Mpango wa Nafaka wa Bahari Nyeusi.

Uturuki pia ilishiriki mchakato kuhusu mazungumzo ya Karabakh kati ya Armenia na Azerbaijan, na kuchukua hatua za kidiplomasia kuzuia uhasama zaidi katika Mashariki ya Kati.

Mpango wa Nafaka wa Bahari Nyeusi ni moja ya mifano ya namna nchi yenye uwezo katika kanda inaweza kusaidia kutatua tatizo la kimataifa huku ikiendeleza ushirikiano na pande zilizo katika mgogoro.

Wakati huo huo, mpango wa nafaka umekuwa sehemu ya uwezekano wote na pingamizia ya aina hiyo ya diplomasia. 

Uturuki, pamoja na Umoja wa Mataifa, walisaidia kuundwa kwa mfumo wa kusambaza nafaka ya Ukraine kupitia Bahari Nyeusi, lakini makubaliano hayo yaliendelea kufanya kazi kwa maafikiano ya pande zote za mapigano. 

Mtazamo wa Syria umeonesha sura nyingine ya sera ya mambo ya nje ya Uturuki. Uturuki pia inawasiliana na Urusi, Marekani na wengine wanaohusika na vita hivyo katika kanda, ikiwa ni kulinda maslahi yake wenyewe ya usalama katika eneo hilo. 

Uturuki inakuwa mpatanishi na mshiriki huru katika mchakato ambao usalama wake unategemea.

Eneo lingine lenye uwezo na majukumu

Kuongezeka kwa uhuru wa nchi zenye uwezo katika kanda hakumaanishi kuwa mataifa yenye uwezo mkubwa yanapoteza umuhimu wao.

Marekani, China, Urusi na mataifa mengine yenye uwezo wataendelea kutoa muelekeo kwa siasa za dunia.

Wakati huo huo, mchakato mwingine unaendelea – mgawanyiko wa majukumu kuhusu usalama katika kanda.

Mataifa yaliyopo karibu na kuliko na mapigano yanalazimika kutoegemea upande wowote katika maeneo yao. Wakati huo huo, jukumu lao mara nyingi haliendani na uwezo wao wa kuwa na ushawishi wa maamuzi duniani.

Hapa ndipo kuliko na tofauti ya uhalisia na muundo wa kitaasisi wa Umoja wa Mataifa.

Kwa hiyo, mataifa ambayo yana uwezo maalum katika mfumo wa sasa lazima yakubali kubadilisha sheria ambazo zinawapa uwezo mkubwa.

Hili linafanya suala la mabadiliko ya Baraza la Usalama kutoka kwa mfumo wa kitaasisi hadi tatizo la uwezo kimataifa. 

Swali la msingi ni kama taasisi za kimataifa zinaweza kuchangia katika mabadiliko haya kabla wigo kuwa mkubwa zaidi kati ya mataifa yenye uwezo rasmi na hali halisi ya siasa. 

Kwa Uturuki, jawabu liko kwa mustakabali wa Umoja wa Mataifa na nafasi yake katika mtazamo mpya wa dunia.