Xiisadda tamarta ee ka dhalatay dagaalka Bariga Dhexe ayaa banaanka soo dhigaysa nuglaansho waaweyn oo gobolka ka jira, iyadoo dalal ay wajahayaan dakhli ka lumay dhoofinta, kharashaad soo dejin oo kordhay iyo yaraansho sii xoogeysanaysa oo dhanka tamarta ah, sida ay Talaadadii sheegtay Hay’adda Caalamiga ah ee Tamarta (IEA).
Hay’addu waxay sheegtay in carqaladaha ku yimid isu-socodka maraakiibta ee marin-biyoodka Hormuz, oo ah marin muhiim u ah sahayda caalamiga ah ee saliidda iyo gaaska, ay saameyn ballaaran ku yeesheen amniga tamarta ee Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika (MENA).
Dalalka dhoofiya saliidda iyo gaaska ayaa la tacaalaya sidii ay u sii wadi lahaayeen shixnadahooda, iyadoo qiimaha caalamiga ah uu sare u kacay, halka dhaqaalaha dalalka tamarta soo dejiya uu wajahayo kharashaad si weyn u kordhay.
Sida ay sheegtay hay’addu, Sacuudi Carabiya iyo Imaaraadka Carabta ayaa sii waday inta badan shixnadahooda iyagoo adeegsanaya dhuumaha qaada saliidda iyo gaaska ee hareer mara marin-biyoodka Hormuz. Dhanka kale, Baxrayn, Ciraaq, Kuweyt iyo Qatar ayaa si weyn ugu nugul carqaladaha ka dhaca marinkaas.
Hoos u dhaca dhoofinta saliidda iyo yaraanshaha gaaska la socda ee laga soo saaro Ciraaq ayaa cadaadis dheeraad ah saaray waaxda korontada ee dalkaas. Sidoo kale, dalka ayaa wajahaya shidaal yari ka dhalatay carqaladaha ku yimid soo dejinta iyo wax-soo-saarka gudaha oo xaddidan.
Dalalka tamarta soo dejiya ayaa wajahaya biilal qaali ah. Hay’adda IEA ayaa sheegtay in wadarta kharashaadka billaha ah ee dalalka Masar, Marooko, Tuuniisiya iyo Lubnaan ku bixiyaan soo dejinta saliidda cayriin, wax-soo-saarka saliidda iyo gaaska dabiiciga ah ay gaartay 4.6 bilyan oo doollar bishii Maarso, oo ahayd bishii ugu horreysay ee colaadda, halka ay bishii Juun gaartay 4.8 bilyan oo doollar.
Xiisaddu waxay sidoo kale sii xumaynaysaa helitaanka tamarta ee dalalka ay saameeyeen colaadaha iyo kaabayaasha dhaqaalaha ee jilicsan.
Lubnaan, kororka kharashaadka shidaalka ayaa culays dheeraad ah ku haya qoysaska ku tiirsan matoorro koronto oo gaar loo leeyahay, halka nidaamka korontada ee Marinka Qasa uu inta badan burburay, sida ay sheegtay hay’addu.
Hay’adda IEA ayaa sheegtay in xiisaddu dib u qeexayso amniga tamarta ee gobolka, iyadoo dalalka waaweyn ee soo saara tamarta ay wajahaan khataro la xiriira dakhliga dhoofinta, dhaqaalaha dalalka tamarta soo dejiya ay la tacaalayaan awoodda bixinta kharashaadka, halka dalalka leh nidaamyo tamareed oo jilicsan ay caqabado kala kulmayaan xaqiijinta sahayda shidaalka.
Hay’addu waxay sidoo kale tilmaamtay in tamarta la cusboonaysiin karo ee meelaha kala duwan laga soo saaro, oo ay ka mid yihiin baallayaasha cadceedda ee saqafyada guryaha iyo shabakadaha yaryar ee korontada, ay yihiin habab lagu wanaajin karo helitaanka korontada meelaha ay kaabayaasha dhexe u nugul yihiin carqaladaha.
Hay’adda IEA ayaa sheegtay in xiisaddu muujisay muhiimadda ay leedahay kala-duwanaanshaha ilaha tamarta, xoojinta isku-xirka tamarta ee gobolka iyo ballaarinta helitaanka tamar la isku halayn karo oo qiimaheeda la awoodi karo.
