Wasiirka Dekedaha iyo Gaadiidka Badda Soomaaliya ayaa ku boorriyay siyaasiinta inay qaataan ka-qaybgalka dimuqraadiga ah beddelka isku dhaca, isagoo sheegay in dalku u guurayo mustaqbal ay muwaadiniintu si toos ah u qaabeynayaan xukuumadda iyadoo loo marayo nidaamka doorashada qof iyo cod.

Isagoo ka hadlayay madal ay soo qabanqaabisay Hay’adda Cilmi-baarista Siyaasadda, Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada (SETA) ee magaalada Ankara, Cabdulqaadir Maxamed Nuur ayaa sheegay in isbeddelka siyaasadeed ee Soomaaliya uu ujeedkiisu yahay in lagu beddelo nidaamka awood-qaybsiga beelaha, laguna beddelo nidaam dimuqraadi ah oo salka ku haya ka-qaybgalka shacabka.

“Kuwa raba inay ka qaybgalaan siyaasadda waa inay doortaan waddada sanduuqa doorashada, ee maaha dagaal,” ayuu yiri Nuur, isagoo carabka ku adkeeyay in mustaqbalka Soomaaliya ay tahay in lagu go’aamiyo rabitaanka dadkeeda beddelkii rabshado.Munaasabadda ayaa diiradda lagu saaray xiriirka Turkiga iyo Soomaaliya iyo isbeddellada gobolka.

Wasiir Nuur, oo si weyn loogu yaqaano Jaamac, ayaa ammaanay doorka Turkiga ee Soomaaliya, wuxuuna sheegay in aysan jirin saaxiib caalami ah oo gacan ka geystay horumarka dalka qaab sidan u dhameystiran.

“Dalal iyo hay’ado badan ayaa joogay Soomaaliya,” ayuu yiri. “Si kastaba ha ahaatee, ma jirin cid ka caawinaysa horumarinta Soomaaliya qaab dhinacyo badan taabanaya sida Turkiga oo kale.”

Wuxuu sheegay in xiriirka labada dal uu si isdaba joog ah u sii qoto dheeraanayay sanadihii la soo dhaafay, wuxuuna kalsooni ku muujiyay in imaatinka markabka qodaalka ee Çağrı Bey uu gacan ka geysan doono taageeridda kobaca dhaqaalaha iyo xoojinta waaxda kalluumeysiga Soomaaliya.

U guurista doorashooyin toos ah

Isagoo sharxayay dib-u-habeynta doorashooyinka Soomaaliya, Nuur wuxuu sheegay in nidaamkii hore ee dadban ee beelaha (4.5) uu ka reebay muwaadiniinta caadiga ah inay si toos ah uga qaybgalaan hannaanka siyaasadda.

Nidaamkaas dhexdiisa, odayaasha dhaqanka ayaa soo xulayay 275-ka xildhibaan ee baarlamaanka dalka, kuwaas oo iyaguna dooranayay madaxweynaha. Madaxweynaha ayaa isna dabadeed magacaabayay ra’iisul wasaaraha.

Nuur wuxuu sheegay in dib-u-habeyntii la soo kordhiyay 2016-kii ay ballaariyeen ka-qaybgalka, iyagoo u oggolaaday 51 ergo oo ka socda beel kasta inay doortaan xildhibaanada baarlamaanka. Tiradaas ayaa markii dambe la gaarsiiyay 101 sanadkii 2022.

Dib-u-habayntan ayuu sheegay in loogu talagalay in lagu abuuro waddo loo maro doorasho qof iyo cod ah, iyadoo Soomaaliya ay sii waddo dagaalka ay kula jirto argagixisada. “Maadaama Soomaalidu ay si firfircoon ula dagaallamayso argagixisada, waxaan isku daynay inaan abuurno nidaam ay muwaadiniintu kaga qaybgali karaan siyaasadda oo ay si dhab ah cod ugu yeelan karaan,” ayuu raaciyay.

Nuur ayaa ku eedeeyay dalal uusan magacaabin inay maalgeliyaan ololeyaal warar been abuur ah, kuwaas oo ujeeddadoodu tahay in lagu dhaawaco sumcadda Soomaaliya ee dibadda.

“Waddamo gaar ah ayaa bixinaya lacag si loo soo saaro warar been abuur ah oo ku saabsan arrimahan, si Soomaaliya si xun loogu muujiyo,” ayuu yiri.

Wuxuu ku dooday in horumarada wanaagsan ee dhinaca amniga iyo ganacsiga inta badan la iska indhatiro, halka dhacdooyinka gooni-goonida ah la siiyo fiiro aan u qalmin. “Waxaa jira isbeddel weyn oo ku saabsan amniga,” ayuu yiri. “Waxba kama sheegaan horumarada aadka u togan. Hase yeeshee marka ay dhacdo yar oo taban timaado, si weyn ayaa loo buunbuuniyaa.”

Iskaashiga Tamarta

Isagoo u leexanaya dhinaca baarista tamarta badda, Nuur wuxuu sheegay in Soomaaliya ay horay heshiisyo ula gashay shirkado reer Galbeed ah si ay hawlo qodis ah uga sameeyaan xeebaha dalka, balse mashaariicdaas aysan hirgelin.

Heshiiska ay la galeen Türkiye ayuu sheegay inuu daboolayo saddex xirmo (blocks) oo ku yaal badda. Wuxuu intaas raaciyay in maraakiibta Oruç Reis iyo Çağrı Bey ay sii wadaan inay ka hawlgalaan xeebaha Soomaaliya, halka Turkiga ay bixiso: Amniga, Tignoolajiyadda iyo Maalgashi mug leh.

Wuxuu iska fogeeyay eedeymaha sheegaya in ku lug lahaanshaha Turkiga ay ujeedkiisu ahaa inay gurato khayraadka Soomaaliya, isagoo taa beddelkeeda ku dooday in iskaashigani uu faa’iidooyin u keeni doono kaliya maahan Soomaaliya, balse gobolka Geeska Afrika oo dhan.

Sidoo kale, Nuur wuxuu gaashaanka ku dhuftay wararka sheegaya in Soomaaliya ay heli doonto kaliya 5% dakhliga ka soo baxa wax soo saarka shidaalka badda ee mustaqbalka, isagoo ku tilmaamay eedeymahaas kuwo marin habaabin ah. Wuxuu xusay in mas’uuliyiinta iyo khubarada tamarta ay si isdaba joog ah u sharxeen shuruudaha heshiiska cid kasta oo danaynaysa, balse wuxuu qiray in loo baahan yahay shaqo dheeraad ah si loo xaqiijiyo in macluumaadka saxda ah uu gaaro dadweynaha oo dhan.

Mucaaradnimada ka dhanka ah dib-u-habeynta doorashada

Nuur ayaa sheegay in u guurista Soomaaliya ee nidaamka qof iyo cod ay gacan ka geysatay dhimista halista isku dhacyada salka ku haya beelaha, balse sidoo kale ay la kulantay iska caabin uga imaaneysay shaqsiyaad siyaasadeed.

“Siyaasiyiin gaar ah oo aan lahayn aragti fog oo mustaqbalka ah ayaa arrintan ka soo horjeeda,” ayuu yiri. “Iyaguna, waxay taageero ka helayaan dowlado gaar ah.”

Wuxuu tusaale u soo qaatay doorashooyinkii dowlaha hoose ee dhowaan ka dhacay Muqdisho—kuwaas oo uu sheegay in lagu soo afjaray dhacdooyin ammaan darro la’aan—inay caddayn u yihiin in geeddi-socodku uu si guul leh ku socdo.

Sida uu sheegay Nuur, koox yar oo ka tirsan xubnaha mucaaradka iyo taageerayaal hubeysan ayaa dhowaan magaalada madaxda ka sameeyay dhaqdhaqaaqyo uu ku tilmaamay “kuwo aan munaasab ahayn.” Wuxuu ku dooday in qaar ka mid ah hay’adaha warbaahinta ay buunbuuniyeen muuqaallada si ay u abuuraan dareen ah in Soomaaliya ay fowdo u laabanayso. Wuxuuna tilmaamay in shakhsiyaadkaas markiiba la kala eryay, ayna ku guuldareysteen inay helaan taageero shacab oo ballaaran.

“Shacabka Soomaaliyeed way ogyihiin waxay doonayaan,” ayuu yiri. “Way dareemayaan amni, mana aysan taageerin kooxahan jidadka isugu soo baxay.”Isagoo qiraya caqabadaha ku gadaaman hirgelinta doorashooyinka tooska ah, ayuu sheegay in dowladda ay wali ka go’an tahay geeddi-socodkaas. “Waan ognahay inaysan tani ahayn mid fudud,” ayuu yiri. “Laakiin waan tijaabinay nidaamkan, waxaana aaminsannahay inuu yahay mid si weyn u shaqayn kara.”

Xoojinta isku-xirnaanta ganacsiga

Wasiirka ayaa sidoo kale carrabka ku adkeeyay in isku-xirka iyo kaabayaasha gaadiidka ay yihiin qaybo muhiim ah oo udub dhexaad u ah istaraatiijiyadda dhaqaalaha Soomaaliya.

Tan iyo markii uu xafiiska la wareegay, horumarinta isku-xirka saadka waxay ahayd mudnaanta koowaad ee wada-hadallada lala yeesho saaxiibada caalamiga ah. Wuxuu xusay in isku-xirka badda ee u dhexeeya Turkiga iyo Soomaaliya ay si weyn u yareeyeen waqtiyada raridda Maraakiibta.

Badeecadihii horey ugu baahnaa in ku dhow 60 maalmood si ay u soo gaaraan Soomaaliya iyagoo sii maraya dhibco kala duwan, ayaa hadda ku soo gaara muddo 25 ilaa 30 maalmood ah iyada oo la adeegsanayo adeegyada dhoofinta tooska ah.

Hirgelinta waddooyinka xamuulka tooska ah ayaa meesha ka saaray baahidii loo qabay in wax soo dhoofinta Turkigu ay sii maraan dekedo kale, halka baahida sii kordheysa ay horseedday koror aad u sarreeya oo ku yimid safarrada ganacsi ee u dhexeeya labada dal, ayuu raaciyay.

Caqabadaha amniga iyo tartanka gobolka

Nuur wuxuu soo jeediyay in awoodda tamarta badda ee Soomaaliya ay dhici karto inay gacan ka geysatay kororka weeraradii Al-Shabaab ee dhacay bishii Febraayo 2025.

Wuxuu ku dooday in ololeyaasha wararka been abuurka ah ee ku gadaaman Soomaaliya ay gadaal ka riixayeen danaha dalal awood leh oo doonaya inay ka hortagaan wadamo iyo shirkado cusub inay soo galaan waaxdan.

“Argagixisada ayaa si khaldan loogu adeegsanayay sidii qalab oo kale,” ayuu yiri.

In kasta oo ay jiraan caqabadahaas, Nuur wuxuu sheegay in Soomaaliya ay iska caabisay cadaadiskaas iyadoo gacan ka heleysa Türkiye, taas oo taageeradeedu ay ka caawisay dalka inuu ilaaliyo xasilloonida oo uu sii wado dadaalladiisa horumarineed.