Babu wata nahiyar da ta matso kusa da harsuna da karin harshe 2,000 na Afirka, wanda nahiyar ce ke da kusan kashi ɗaya cikin uku na duka harsunan da ake magana da su a duniya.

Amma yayin da duniya ke tunawa da Ranar Harshen Uwa ta Duniya a ranar 21 ga Fabrairu, wannan murna na tare da tambaya mai ɗaci: nawa ne daga cikin waɗannan harsunan suka tsira?

Ethnologue, wani kundin bayanai kan harsunan da ake amfani da su a duniya, ya bayyana cewa kusan kaso 44 cikin 100 daga cikinsu yanzu na cikin haɗari, inda aka ƙiyasta cewa kusan harsuna 428 a Afirka na fuskantar barazanar ɓacewa.

A duniya gaba ɗaya, kusan harsuna tara suke ɓacewa a duk shekara. Wato ɗaya duk bayan kwanaki 40.

"Idan waɗannan harsuna suka mutu, ilimin da suke ɗauke da shi zai mutu tare da su," in ji Leonard Muaka, shugaban sashen harsuna da al'adun duniya a Jami'ar Howard a Amurka, a wata mahawara da aka shirya a daidai lokacin tunawa da ranar.

Akwai tarurruka da dama a wannan makon – daga tarukan al'umma a ƙauyuka a Kenya har zuwa tarukan ilimi a Washington DC – inda aka mayar da hankali kan ƙasashen da suka fi yawan harsuna a duniya.

Bayanan da shafin yanar gizo na Statista ya tattara sun tsara ƙasashen Afirka bisa yawan harsunan da ake magana da su a cikinsu, kuma labaran da ke tattare da waɗannan ƙididdigar sun bambanta kamar yadda harsunan kansu suka bambanta.

Wadda ke gaba a cikin jerin ita ce ƙasar da ke da kusan kashi ɗaya bisa huɗu na harsunan da ake magana da su a nahiyar.

Ƙarfin harshe

Sakamakon tana da fiye da harsuna 520 da yawan jama'a miliyan 223, Nijeriya ita ce babbar cibiyar da ke da harsuna mabambanta a Afirka ba tare da gardama ba. Turancin Ingilishi shi ne harshen da ake amfani da shi a hukumance, amma rediyo da talbijin suna cike da Hausa a arewa, Yarabanci a kudu maso yamma, Igbo a kudu maso gabas da sauran daruruwan harsuna, ciki har da Fulfulde, Ibibio, Kanuri da Tiv.

Yawan harsuna a Nijeriya yakan sanya mutane su zama masu magana da harsuna da dama — suna rarrafa tsakanin harshe na asali, harshen makwabta da kuma wanda suka gada daga masu mulkin mallaka

Kamaru na biye da ita da harsuna 227 inda ake kwatanta ta da “ƙaramar Afirka” saboda bambancin ƙasa da al'adu. Faransanci da Ingilishi na fafatawa wajen ɗaukar matsayi, kuma tafiya ta ɗan mintuna ka iya kaiwa ka ƙetare iyakoki.

Fulfulde, Ewondo da Duala ana magana da su a manyan yankuna na Kamarun, amma ƙasar kuma tana ƙunshe da harsuna masu ƙarancin yaduwa. Daga cikin waɗannan akwai Gyele, wanda ɗaruruwan mafarauta ke amfani da shi waɗanda ke a dazukan bakin teku, da Bung, harshe da ke fuskantar ɓacewa tare da masu magana da shi ƙasa da 30 a ƙauye ɗaya.

Jamhuriyar Dimokuradiyyar Kongo, ita ce ƙasa ta biyu mafi girma a Afirka dangane da filiinda take da harsuna 214. Mutanen ƙasar na mu'amala a kullum da Lingala, Swahili, Kikongo da Tshiluba, da sauran ɗaruruwan harsuna.

Harsunan da ke cikin barazana

Harsunan hukuma na Chadi su ne Faransanci da Larabci.

Ana magana da fiye da harsuna 100 na asali a fadin ƙasar. Larabcin Chadi na aiki a matsayin harshen haɗin gwiwa don kasuwanci da mu'amala ta yau da kullum tsakanin kabilu, yayin da Sara ya mamaye yankin kudu. A gefe akwai harsuna kamar Kujarge, wanda mutane 'yan dubu kaɗan ne ke magana da shi kusa da iyakar Sudan, da Bedjond, wanda ke fuskantar ƙaruwar barazana yayin da matasa ke komawa harsuna masu rinjaye.

Tanzania na da harsuna 128, ana haɗa su ta Swahili a matsayin harshen ƙasa da ke hade kowa, ana amfani da shi a siyasa da ilimin firamare. Turanci na nan a matsayin harshen makarantu na sakandare da kotunan manyan shari'a, yayin da harsunan asali kamar Sukuma da Chagga suke magana da miliyoyin mutane.

Ƙasar kuma na da harsuna da ke cikin haɗari sosai kamar Akie, wanda ƙungiyar masu farauta da tarawa da ke raguwa ke magana da shi, da Dahalo, harshe da ke da ƙasa da masu magana 500 wanda ke da wasu sauti na dannuka masu wuya samu.

Harsuna 92 na Habasha (Ethiopia) galibi daga dangin Afroasiatic ne, inda Oromo da Amharic suke matsayin manyan harsunan aiki na tarayya. Somali da Tigrinya su ne manyan harsunan yanki. A gefen mara kyau akwai harsuna kamar Ongota, wanda ke cikin mawuyacin hali a kudu‑yamma na Habasha tare da tsofaffi kaɗan masu magana, da Komo, wanda ƙananan al'ummomi a gefen iyakar Sudan ke amfani da shi.

West African mosaic

Faransanci shine harshen hukuma a Côte d'Ivoire, ko da yake Dioula na aiki a matsayin harshen kasuwanci tsakanin kabilu. Baoulé yana daga cikin harsunan asali mafi yawan masu magana a tsakiyar yankuna.

Harsuna 88 na ƙasar sun haɗa da harsuna masu haɗari sosai kamar Eotile a bakin teku, da Mbre, wani harshe mai zaman kansa wanda ƙananan al'umma a tsakiyar ƙasar ke amfani da shi ba tare da dangoginsa na harshe da aka sani ba.

Gana na da harsuna 83, waɗanda Turanci ke jagoranta a matsayin harshen hukuma. Harsunan Akan – Twi da Fante – sune mafi yawan harsunan asali a kudu, yayin da Dagbani da Ewe suke mamaye arewa da gabas bi da bi.

Harsuna kamar Dompo, wanda ƙasa da mutane dubu ɗaya ke magana da shi a yankin Brong‑Ahafo, da Animere, da ƙasa da masu magana 700 a gefen iyakar Togo, na fuskantar makoma mai rauni.

Nile and beyond

Shaidar harshe a Sudan an tsara ta ne ta hanyar Larabci, ana magana da shi a cikin tsari na zamani da kuma laƙabi na gida, tare da Turanci wanda ke da muhimmanci a ilimi da gwamnati. Harsuna 75 na ƙasar sun haɗa manyan harsunan asali kamar Beja a gabas da harsunan Nubian a bakin kogin Nilu, har da wasu harsuna masu ware kamar Midob, wanda ƙananan al'umma a Darfur ke magana da shi, da Tima, wanda aka ƙayyade a matsayin mai haɗari a Dutsen Nuba.

Kudu Sudan, ƙasa mafi ƙarancin shekaru a jerin, ta zaɓi Turanci a matsayin harshen hukuma bayan samun 'yanci don nisantar tasirin Larabci na arewa. Amma harsuna 73 na ƙasar suna ba da labari daban.

Dinka da Nuer su ne manyan harsuna, ana magana da su da miliyoyin mutane, yayin da daruruwan ƙananan harsunan al'umma, ciki har da Shilluk da Bari, ke wanzuwa tare da wasu harsuna masu rauni kamar Tennet, da mutane 'yan dubu ke magana da shi a kudu, da Indri, wanda 'yan ƙarni ɗari kaɗan ke magana da shi kusa da iyakar Uganda.

A duk waɗannan ƙasashe, ƙididdigar asarar harshe tana bayyana a cikin gibin dake tsakanin manyan harsuna da ƙananan tsofaffin masu magana waɗanda ke kiyaye ƙamusin daɗaɗɗen lokaci. Ranar Harshe ta Uwa ta Duniya tana sanya rana a kalanda don murnar wanzuwar su. Abin da ba za ta iya yi ba shi ne ta dakatar da lokaci.