Kwa Sylvester Boakye mwenye umri wa miaka 22, safari ya kurudi nyumbani ilionekana kuwa isiyo ya kweli.
Ndege ilipopaa kutoka Afrika Kusini na kuelekea Ghana, alijitahidi kushughulikia kilichokuwa kikitokea.
"Wakati nilipokuwa kwenye ndege, ni kana kwamba nilikuwa nikiota," anakumbuka. "Sikuweza kufikiria kwamba baada ya kila kitu, nilikuwa nikiruka kutoka hali hiyo hadi mahali pa amani. Nyumbani ni tamu sana na ya kushangaza sana."
Boakye ni miongoni mwa idadi ya wahamiaji wa Kiafrika waliorejea Ghana hivi karibuni huku kukiwa na hofu inayoongezeka kuhusiana na maandamano dhidi ya wageni na vitisho vinavyoelekezwa kwa wahamiaji nchini Afrika Kusini.
Hadithi yake inaonyesha kutokuwa na uhakika, hofu na mazingira magumu yanayowapata wahamiaji wengi walionaswa katika mijadala mingi kuhusu kazi, uhamiaji na utambulisho wa kitaifa.
Hata hivyo kulingana na mchambuzi wa kisiasa Stephen Phiri, mvutano unaoendelea nchini Afrika Kusini hauwezi kueleweka kupitia mtazamo wa chuki dhidi ya wageni pekee. Pia ni dalili za mzozo wa kisiasa na kiuchumi unaoathiri sio tu Afrika Kusini, lakini sehemu kubwa ya Afrika yenyewe.
Maisha yaliyojengwa nje ya nchi
Kabla ya kurejea kwake, Boakye alikuwa akifanya kazi Pretoria, ambako aliendesha biashara ya saluni ya nywele. Kama wahamiaji wengi, alikuwa amesafiri kutafuta fursa, akitumaini kujenga maisha bora ya baadaye kupitia kazi ngumu.
Lakini maisha ya kila siku yalizidi kufafanuliwa na hofu.
"Unapotoka nje kununua kitu au chakula au kupata hewa safi, watu wanakushambulia," anasema. "Utaogopa kwenda nje."
Mkutano mmoja unabaki kwenye kumbukumbu yake.
Alipokuwa akienda kununua mboga, aliona wanaume wanne wakija. Wakauliza alitoka wapi.
"Nilisema mimi ni Mghana," anakumbuka. Jibu lilikuwa mara moja. Jibu lilikuwa mara moja.
"Walisema, 'Nyinyi watu mnachukua kazi zetu. Kwa nini mnakaa katika nchi yetu?'
Kulingana na Boakye, makabiliano hayo yaliongezeka haraka. Watu hao wanadaiwa kumtishia kwa bunduki na kisu kabla ya kumpokonya simu, pesa na mali.
"Waliamua kuchukua kila kitu," anasema. “Hata nguo zangu.”
Shambulio hilo lilimfanya ashikwe na kiwewe. "Sikujua la kufanya. Ni kana kwamba nilikuwa kipofu. Hebu fikiria umeshambuliwa na hujui pa kwenda."
Matumaini yake yalikuwa kwa namna fulani kuokoa pesa za kutosha kununua tikiti ya nyumbani. Badala yake, anasema, uingiliaji kati wa serikali hatimaye ulifanya kurudi kwake kuwezekana.
Kazi, kukata tamaa na habari potofu
Kiini cha mjadala kuna swali ambalo linasikika kwa kina nchini Afrika Kusini: ni nani anayepata kazi adimu?
Phiri anakataa madai rahisi kwamba wageni "wanachukua tu kazi" kutoka kwa Waafrika Kusini.
"Hakuna mtu anayechukua kazi za mtu mwingine," anasema.
Hata hivyo, anakubali kwamba hali halisi ya kiuchumi imezua mvutano. Waafrika Kusini wengi, hasa miongoni mwa watu weusi walio wengi maskini, wanakabiliwa na hali mbaya ya kiuchumi na fursa finyu za ajira.
“Watu wanazidi kukata tamaa,” aeleza.
Katika baadhi ya sekta, wahamiaji wanachukua nafasi ambazo Waafrika Kusini sasa wanatafuta. Bado Phiri anasema ukweli ni mgumu zaidi kuliko masimulizi maarufu yanavyopendekeza.
Wahamiaji wengi wamefanya kazi kihalali nchini Afrika Kusini kwa miongo kadhaa. Wengine wamekuwa wakaaji au raia wa kudumu.
"Huwezi kuja tu na kusukuma mtu nje baada ya kufanya kazi kwa miaka 20," anasema.
Anaelekeza kwenye vyuo vikuu na sekta za kitaaluma ambapo Waafrika wazaliwa wa kigeni wamejenga taaluma na kuanzisha hadhi ya kisheria kwa miaka mingi. Bado waandamanaji wengi wanashindwa kutofautisha kati ya wahamiaji wa hivi karibuni, wafanyikazi walioandikishwa na raia walioandikishwa.
"Kuna ukosefu wa elimu," Phiri anasema. "Watu hawaelewi miundo hii."
Pia anabainisha kuwa wahamiaji mara nyingi huajiriwa kwa sababu wako tayari—au kulazimishwa—kukubali mishahara ya chini, hali inayoonyesha ukosefu wa usawa katika soko la ajira badala ya ushindani kati ya jamii.
Siasa za hasira
Phiri anaamini viongozi wa kisiasa wanabeba jukumu kubwa la kuzidisha mivutano.
Katika hali ya umaskini ulioenea na ukosefu wa usalama, anasema, ujumbe wa kisiasa wa uchochezi unaweza kupata mvuto kwa urahisi.
"Wakati watu wanakata tamaa na mtu kusema kitu kinacholingana na hali yao, wataamini."
Kulingana na Phiri, hasira inayoonekana katika jamii nyingi haijitokezi pekee. Mara nyingi huchangiwa na masimulizi ya kisiasa ambayo yanaelekeza upya kuchanganyikiwa mbali na kushindwa kwa serikali na kuelekea makundi hatarishi.
"Kuna shughuli za uchaguzi zenye sumu ambazo zinafanyika," anasema.
Baadhi ya vyama vya kisiasa, anahoji, vimeshiriki kikamilifu vikundi vinavyopinga wahamiaji kwa sababu uadui dhidi ya wageni unaweza kubadilika kuwa kura.
"Ikiwa utajenga chuki kati ya watu na kuwaahidi maisha bora wageni wanapoondoka, watu watakuunga mkono."
Anasema kuwa uhamasishaji dhidi ya wageni umekuwa kipengele cha mara kwa mara cha hali ya kisiasa ya Afrika Kusini wakati wa vipindi vya uchaguzi.
Kulingana naye, washiriki wengi wanaonyesha masikitiko ya kweli kuhusu ukosefu wa ajira, umaskini na kupungua kwa fursa za kiuchumi. Vipindi vya uchaguzi vinatoa fursa kwa malalamiko haya kuongezwa.
Phiri anaangazia mahususi uhusiano kati ya wanaharakati wanaopinga uhamiaji na mashirika ya kisiasa, akisema kuwa wanasiasa wakati mwingine wananufaika na matamshi yanayowalaumu wageni kwa matatizo mapana ya kijamii na kiuchumi.
Zaidi ya Ubaguzi wa Wageni
Licha ya ghasia na uhasama wanaokumbana nao wahamiaji, Phiri anaonya dhidi ya kupunguza mgogoro huo kwa chuki dhidi ya wageni pekee.
"Huwezi kuelezea mitazamo ya chuki dhidi ya wageni au Afrophobic," anasema. "Lakini mwisho wa siku, unagundua kuwa tunapigania makombo."
Hoja yake ni kwamba wahamiaji na Waafrika Kusini maskini ni waathirika wa kushindwa kwa kimuundo.
"Waafrika Kusini wanahisi joto la kushindwa kwa taifa la baada ya ukoloni," anasema.
Kwa maoni yake, mifumo ya kiuchumi na kisiasa iliyorithiwa baada ya uhuru imeshindwa kushughulikia ipasavyo ukosefu wa usawa, ukosefu wa ajira na kutengwa.
Matokeo yake, Waafrika wa kawaida wanazidi kujikuta wakishindania fursa chache.
"Tunapigana kama wahasiriwa," Phiri anasema. “Mimi na wewe tuko kistaarabu kwa sababu tumekula, lakini tukiletwa kwenye chumba kimoja kwa muda wa wiki moja tukiwa na njaa, halafu mtu akatupa kipande cha mkate itakuwaje?
“Tatizo si kwamba tunachukiana, bali kuna mtu amezua hali ambayo tunakata tamaa hadi tukaishia kupigana,” aeleza.
Changamoto ya Uanajumuiya
Kwa Boakye, mtengeneza nywele, jibu liko katika umoja zaidi katika bara zima.
"Ninapenda sana kufungua mipaka yetu," anasema. "Hakuna mipaka kwa Waafrika. Hakuna chuki. Hebu tuwe Afrika moja na tufanye kila kitu pamoja."
Ni maono ambayo yanaendana na mtazamo wa Phiri mwenyewe wa Pan-African.
"Hotuba tulizo nazo kufikia sasa ni mazungumzo ya kutengana badala ya umoja," asema.
Badala ya kulaani Afrika Kusini moja kwa moja, anaamini Waafrika wanapaswa kutafuta kuelewa changamoto za nchi hiyo huku wakijihusisha katika mazungumzo ya ukweli kuhusu matatizo ya pamoja.
“Sisi ni watoto wa mama mmoja,” asema, “ambao hatupendani—au tunashindana.”
Pia anaeleza kuwa Waafrika Kusini wengi wanapinga kikamilifu vitendo vya kupinga wahamiaji. Mashirika ya chinichini na wanaharakati wamejipanga dhidi ya chuki dhidi ya wageni na kuunga mkono wahamiaji.
"Umma wa Afrika Kusini kwa ujumla sio chuki dhidi ya wageni," anasema. "Pia kuna vikundi vinavyoinuka dhidi ya vitendo hivi."
Kutafuta mustakabali tofauti
Kwa sasa, Boakye yuko salama nyumbani Ghana. Hata hivyo, maswali yaliyoibuliwa na uzoefu wake hayajajibiwa.
Je, mizunguko ya uchaguzi ijayo italeta wimbi jingine la maandamano dhidi ya wageni? Je, serikali zinaweza kushughulikia hasira za kiuchumi zinazochochea ghadhabu ya umma? Na je, Wafrika wanaweza kupata njia za kujenga umoja badala ya uwanja wa mgawanyiko?
Phiri anabaki kuwa mwachachu. Baada ya maandamano ya hivi karibuni, anatabiri, “mambo yatabaki kama yalivyo kabla.”
Hata hivyo, anaamini mgogoro huo unatoa fursa ya kutafakari.
“Tuna majibu yote ya matatizo yetu,” anasema. “Tatizo ni utekelezaji na nia ya kisiasa.”
Kwa yeye, changamoto inayokabili Afrika si tu jinsi ya kudhibiti uhamiaji. Ni jinsi ya kujenga jamii zinazotoa heshima, fursa na ujumuishaji kwa wote.
Mpaka wakati huo, wahamiaji kama Boakye—na raia wanaoteseka kote bara—wataendelea kubeba gharama za kibinadamu za kushindwa kubwa kuliko wao wenyewe.
