Wakati dunia ikiadhimisha Siku ya Kimataifa ya Uelewa kuhusu Ualbino Juni 13, wanaharakati wanataka mabadiliko katika jinsi jamii inavyowaona watu wenye ulemavu wa ngozi au albino—kutoka kwa waathiriwa wanaohitaji ulinzi hadi kwa wananchi ambao vipaji, matarajio na mafanikio yao yanastahili kutambuliwa.

Kwa miongo kadhaa, majadiliano kuhusu ualbino yamezingatia hatari zinazowakabili wale wanaoishi na hali hiyo. Katika sehemu fulani za Afrika, hadithi na imani potofu zimechochea ubaguzi, kutengwa na jamii na, wakati fulani, mashambulizi mabaya.

Wakati huo huo, upatikanaji mdogo wa huduma za afya umewaacha wengi katika hatari ya magonjwa yanayoweza kuzuilika, haswa saratani ya ngozi.

‘’Kwa bahati mbaya leo bado kuna imani kadhaa ambazo zimeenea sana katika jamii,’’ Chiara Retis, Afisa wa Kiufundi wa Ulemavu na Urekebishaji- WHO Africa, anaiambia TRT Afrika. ‘’ Kwa mfano imani kwamba kuzaliwa na Ualbino ni adhabu au laana au kwamba Ualbino unaambukiza jambo ambalo si kweli kwa sababu ualbino ni hali ya kuzaliwa nayo na haiwezi kuambukizwa. Kuna wengine wanaoamini kuwa watu wenye Ualbino wana nguvu maalum kwa njia nzuri au mbaya. Na pia kwamba viungo vyao vya mwili ni vya kichawi ambavyo wakati mwingine husababisha mashambulizi makali sana kupata sehemu hizo,’’ anaongeza.

Lakini wataalam wanasema mazungumzo yanaanza kubadilika.

"Ufahamu ni muhimu, lakini ujumuishaji ndio lengo kuu," anasema Chiara. "Watu wenye ualbino hawapaswi kuishi tu-wanapaswa kupata fursa ya kustawi."

Changamoto za kiafya

Ulemavu wa ngozi ni hali nadra, ya kurithi inayoathiri utengenezwaji wa melanini, jeni zinazozipa ngozi, nywele na macho rangi. Hali hiyo hutokea katika makundi yote ya rangi na makabila duniani kote, lakini ni ya kawaida zaidi katika baadhi ya maeneo ya Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara kuliko katika maeneo mengine mengi.

Licha ya kuongezeka kwa kampeni za uhamasishaji, watu wenye ualbino wanaendelea kukabiliwa na changamoto kubwa za kiafya. Ukosefu wa melanini huwaacha hatari sana kwa uharibifu kutoka kwa mionzi ya ultraviolet. Bila ulinzi wa kutosha, kuchomwa na jua kwa muda mrefu kunaweza kusababisha umadhara makubwa ya ngozi na kuongeza hatari ya saratani ya ngozi.

Wataalamu wa afya wanaonya kuwa saratani ya ngozi inasalia kuwa moja ya sababu kuu za vifo vinavyoweza kuzuilika miongoni mwa watu wenye ualbino katika nchi nyingi za Afrika. Bado ufikiaji wa jua, mavazi ya kinga, uchunguzi wa mara kwa mara na utunzaji maalum wa matibabu unasalia kuwa mdogo katika jamii nyingi.

Wanaharakati wanasema kuwa changamoto hizi si masuala ya matibabu tu bali ni masuala ya sera ya umma.

Wengi wanatoa wito kwa serikali kuainisha mafuta ya kukinga miale ya jua kama bidhaa muhimu ya afya na kuunganisha huduma zinazohusiana na ualbino katika mifumo ya afya ya kitaifa.

‘’Mnamo Septemba 2025 WHO iliidhinisha matumizi ya dawa muhimu, ambayo ina maana ya kuzuia jua kulinda ngozi miongoni mwa bidhaa muhimu na dawa muhimu zilizoorodheshwa kwa watoto pia. Haya ni mafanikio muhimu sana kwa sababu yanaziomba nchi wanachama kurekebisha na kupitisha azimio hili na kuongeza bidhaa za kuzuia jua kuwa dawa muhimu. Hii inamaanisha kuwa zitatolewa bila malipo,’’ Chiara anaiambia TRT Afrika.

Zaidi ya huduma ya afya, changamoto nyingine inaendelea: habari potofu.

Kwa vizazi, hadithi zinazohusu ualbino zimechangia unyanyapaa na ubaguzi. Katika baadhi ya jamii, watoto wenye ualbino wametengwa shuleni, huku watu wazima wakikumbana na vikwazo vya ajira na ushiriki wa kijamii.

Mashirika ya haki za binadamu yameandika matukio ambapo imani zenye madhara zimewaweka watu wenye ualbino katika hatari ya ukatili.

Dalili za maendeleo.

Kote barani Afrika na kwingineko, watu wenye ualbino wanazidi kuvunja vizuizi katika maisha ya umma. Wanahudumu kama maafisa wa serikali, wanasheria, walimu, waandishi wa habari, wasomi, wajasiriamali na watetezi wa haki za binadamu.

Mwonekano wao unaokua unasaidia kupinga dhana potofu na kuonyesha kwamba ualbino hauzuii uwezo wa mtu. Kwa wanakampeni wengi, hadithi hizi za mafanikio ni muhimu sawa na majadiliano kuhusu afya na ulinzi.

Wanazungumzia wanafunzi wanaofanya vizuri shuleni, wataalamu wanaoongoza biashara na watetezi wanaoshawishi sera kama ushahidi kwamba fursa—sio vikwazo—zinapaswa kufafanua mustakabali wa watu wenye ualbino.

Kwa hivyo, Siku ya Kimataifa ya Uelewa kuhusu Ualbino mwaka huu inakuja na ujumbe mpana zaidi: ufahamu pekee hautoshi.

Wataalamu wanasema serikali lazima ziboreshe upatikanaji wa huduma za afya, kuimarisha ulinzi wa kisheria, kupambana na ubaguzi na kuwekeza katika elimu. Jamii, wakati huo huo, ina jukumu la kuchukua katika changamoto za hadithi zenye madhara na kuunda mazingira ambapo watu wenye ualbino wanaweza kushiriki kikamilifu katika jamii.

Utofauti wa wanadamu

Lengo kuu, watetezi wanasema, ni ulimwengu ambapo ualbino hautazamiwi tena kwa macho ya woga, huruma au kutokuelewana.

Badala yake, inapaswa kutambuliwa kama kipengele kimoja cha utofauti wa binadamu-kitu ambacho hakipunguzi haki ya mtu ya usalama, heshima, fursa au mafanikio.
Kwa mamilioni ya watu wanaoishi na ualbino duniani kote, mabadiliko hayo yanaweza kuwa hatua muhimu kuliko zote.