Shekaru goma sha biyu kenan da duniya ta yi gangami a ƙarƙashin #BringBackOurGirls don neman a saki 'yanmata 'yanmakaranta sama da 270 da aka sace daga Chibok; mummunan mafarkin da ya mamaye ɓangaren ilimin Nijeriya kuma har yanzu bai ƙare ba. Ya ma rikide ya sauya salo.

Ceton ɗalibai 39 da malamai biyar da aka sace a watan Mayu daga wata makaranta a Jihar Oyo ya kasance abin murna a duk faɗin Nijeriya. Shugaba Bola Tinubu ya ce waɗanda suka sace mutanen 'yan ƙungiyar Ansaru ne, wata ƙungiya mai alaƙa da al-Qaeda wadda ta rabu da Boko Haram a 2012.

Ko da yake ɗaliban Oyo suna tsare har yanzu, an yi garkuwa da wani rukuni na ɗalibai da za su yi jarrabawar kammala sakandire a Jihar Borno a ranar 29 ga Yuni, kafin a ceto su a wani farmakin soja na daban.

Waɗannan abubuwan sun tabbatar da cewa, duk da ceto mutanen lokaci-lokaci da nasarorin soja, makarantu har yanzu na cikin waɗanda ke fuskantar barazana a ƙasar. Ƙungiyoyin 'yan ta'adda na ci gaba da koma wa gare su ba kawai saboda damar da suka samu ba, a’a saboda dalilai uku daban-daban da a yanzu suka haɗu a kan manufa ɗaya: akida, amfani da ƙarfi, da kuma tattalin arzikin kuɗin fansa.

Makarantu a matsayin wuraren kai farma

Domin fahimtar yadda Nijeriya ta kai ga wannan mataki, dole ne a gano tushen bakar ƙiyayya ga ilimin zamani da aka sani. Wanda ya kafa Boko Haram, Muhammad Yusuf, ya yi Allah wadai da tsarin ilimin boko a Nijeriya a matsayin wanda ya gurɓata addini, yana mai cewa "makarantar boko ta fi coci ɗari muni."

Magajinsa, Abubakar Shekau, ya yi amfani da wannan salon magana. Sunan da ƙungiyar ta fi shuhura da shi, Boko Haram, ya zama alamar kin amincewa da ilimin boko na zamani da gwamnati ke jagoranta.

A lokacin rikicin Boko Haram na 2009, an kai hari kuma an ƙone makarantu, kodayake sau da yawa a lokacin da babu kowa a cikin makarantun. A tsakanin 2013 da 2014, ƙungiyar ba ta sake jiran gine-gine marasa komai ba.

A watan Fabrairun 2014, 'yan ta'adda sun kashe yara maza a wata makarantar kwana kusa da Damaturu, Jihar Yobe, suna harbi da ƙona ɗalibai 'yan ƙasa da shekara 11. Tsawon shekaru wannan yaƙin kan ilimi ya kasance a arewa maso gabashin Nijeriya, amma ya lalata makarantu sama da 900 kuma ya kori dubban ɗalibai, a cewar Human Rights Watch.

Daga akida zuwa dabaru

Shekarun farko na wannan rikicin an bayyana su ne ta hanyar kin amincewa da ilimin zamani na Yamma da Boko Haram ta yi a Arewa maso-gabas, amma yanayin ƙasa da tattalin arzikin satar yara a makarantu sun faɗaɗa tun daga lokacin. A yau, hare-hare kan makarantu sun samo asali daga wata akida zuwa wata hanyar samun riba mai yawa a cikin tattalin arzikin satar yara.

Ko a cikin Boko Haram an yi jayayya kan wannan al'amari amma amincewar da suke nema ta fito ne daga da'irarsu, ba daga wata hukuma ta addini da aka amince da ita ba.

A shekarar 2015, wani dabban jagoran Daesh ya shaida wa kwamwandojin da daga baya za su jagoranci ISWAP, kuma sun samu amsar da suke so. Manyan ƙungiyoyin Musulmi na Nijeriya sun yi Allah wadai da hare-haren, kuma yawancin yaran da aka kashe kuma aka sace Musulmi ne.

Harin da aka kai kwanan nan a Jihar Oyo, nesa da wuraren da ke arewacin ƙasar inda irin waɗannan ƙungiyoyin ta'addanci ke aiki, ya nuna yadda barazanar ke canzawa.

An danganta lamarin da Ansaru, ya dace da tsarin amfani da manyan mutane da aka yi garkuwa da su don tilasta wa gwamnati ta saki kwamandojin da aka tsare. Duk da haka, wannan tunanin ba wai kawai ga Ansaru ba ne. A shekarar 2012, wani mai magana da yawun Boko Haram ya yi barazanar kai hari kan makarantun gwamnati a matsayin ramuwar gayya ga tsare iyalan mambobin kungiyar.

Daduwar tattalin arzikin garkuwa da mutane

Wannan lamari ya ƙara rikitarwa a lokacin da ƙungiyoyi masu ɗauke da makamai masu aikata manyan laifi suka shiga cikin wannan tsari.

Sace-sace a makarantu da yawa tun daga shekarar 2020 ba ƙungiyoyin 'yan ta'adda ba ne, ƙungiyoyi ne na 'yan fashi da makami masu ɗauke da makamai a arewa maso yammacin Nijeriya. Duk da cewa waɗannan ƙungiyoyin a wani lokacin suna haɗin gwiwa da ƙungiyoyin ta'addanci kuma suna haɗuwa da su a fannin yanki, manufarsu yawanci tana tattare da kuɗi maimakon akida.

Sun fito daga rikice-rikicen karkara na dogon lokaci sakamakon satar shanu, rashin shugabanci mai kyau, da tattalin arziki mara kyau kamar hakar ma'adanai ba bisa ƙa'ida ba, sun gano cewa yara ‘yan makaranta ne suka fi sauki kama wa.

Ba kamar kai hari ga shugaban al'umma ko jami'in soja ba, kai hari a makarantar karkara yana samar da tarin garkuwa da mutane masu yawan gaske waɗanda ba su da juriya. Wannan shi ne dalilin da ya sa hare-hare a makarantu ke ci gaba ko da a inda ƙiyayya ga ilimin na boko ba ta da yawa.

A shekarar 2021, 'yan bindiga sun sace ɗalibai sama da ɗari a Jihar Kaduna kuma sun nemi kusan naira miliyan 1 ($724) ga kowane ɗalibi, kuɗin da al'umma ta tara da kansu, duk da dokokin tarayya da suka haramta biyan fansa.

A shekarar 2024, an kama ɗaliban likitanci ashirin a kan hanyarsu ta zuwa wani taro, tare da buƙatar naira miliyan 50 don a sake su.

Me ya sa ake wahalar kubutar da mutane

A lokuta da dama da suka gabata, jami'an tsaro da kuma sa ido kan sararin samaniya sun bai wa jami'an tsaro damar gano wadanda aka sace cikin sauri. Amma gano wadanda aka yi garkuwa da su abu ne na farko kawai. Kai hari ga masu garkuwa da mutane da ke dauke da makamai da yara ke kewaye da su na da babban hatsari, wanda hakan ke tilasta wa kasar sauya salon kai farmakai.

Kungiyoyin 'yan ta'adda sun fahimci wannan karfin gwiwa sosai. An kuma yi amfani da yaran da aka yi garkuwa da su a matsayin kariya daga karfin bindiga mai karfi na gwamnati. Kuma, a cikin mafi munin yanayi, kamar yadda yake a shekarar 2014, wasu daga cikin daliban an tilasta musu ko kuma an ba su miyagun kwayoyi kuma an mayar da su 'yan kunar bakin wake don tilasta wa gwamnati shiga tattaunawa.

Matsaloli uku, ba wai daya ba

Kuskuren zai kasance a ɗauki duk wannan a matsayin rikici ɗaya tilo tare da gyara ɗaya. Hanya ce mai sauƙi ta haɗa duk wannan a ƙarƙashin kira ɗaya don "kare makarantu"; duk da haka, makarantu ba sa wanzuwa a ware daga al'ummomin da ke kewaye da su. Aji da ke kewaye da rashin tsaro ya kasance cikin rashin tsaro, don haka kowace barazana tana buƙatar martanin ta.

Yaƙin addini kan makaranta yana buƙatar ci gaba da kawar da tsattsauran ra'ayi, kasar da ke sa darajar ilimi zama abinda ba za a iya musantawa ga al'ummomin da Boko Haram ta taɓa shawo kansu ba.

Sace mutane da ake amfani da su a matsayin ƙarfin siyasa yana buƙatar ci gaba da ƙoƙarin ɓangaren tsaro wanda ke nufin wargaza hanyoyin sadarwar masu aikata laifuka. Tattalin arzikin kudin fansa yana buƙatar 'yan sanda, bin diddigin kuɗi, ingantaccen leƙen asiri, da kasancewar hukuma a yankunan karkara da ƙungiyoyin 'yan fashi da makami ke yawo ba tare da an ƙalubalance su ba.

An daɗe ana faɗa a Nijeriya cewa 'ya'yan talakawa da ƙasa ta gaza ba wa ilimi ba za su bar 'ya'yan masu kuɗi su zauna lafiya ba. Abin takaici, nauyin wannan gazawar ya faɗa kan talakawan Nijeriya, yayin da 'ya'yan masu kuɗi ke samun kariya daga jami'an tsaro na sirri ko kuma suna karatu a ƙasashen waje.

Ɗaliban Oriire da Borno suna gida, saboda haka 'yan Nijeriya za su ji dadi. Amma yara da yawa suna nan a hannun 'yan sanda, kuma wasu da yawa suna zuwa makarantu waɗanda har yanzu suna cikin mawuyacin hali ga ƙungiyoyi masu dauke da makamai waɗanda shekaru da dama na rashin tsaro, rashin shugabanci mai rauni, da sakaci suka haifar.

Har sai an magance wannan raunin tsarin, al'ummomi a faɗin ƙasar za su ci gaba da yin irin wannan tambayar mai ban tsoro: wace makaranta ce ta gaba?

Marubucin makalar, Dr. Ifeoluwa Siddiq Oyelami, mai bincike ne wanda aikinsa ya mayar da hankali kan addini da tunanin bayan mulkin mallaka, tare da mai da hankali musamman ga tsattsauran ra'ayi na addini, dangantakar addinai daban-daban, da al'adun ilimi na Yammacin Afirka.

Togaciya: Ra'ayoyin da marubucin ya bayyana ba lallai ba ne su yi daidai da ra’ayoyin dab’i na TRT Afrika ba.