Na Sylvia Chebet
Kwa Mercy Kanini Mutiso, mwenye umri wa miaka 28, tukio la kujifungua watoto wake lilianza kama wakati wa furaha isiyo na kifani. Alitarajia watoto wanne, lakini badala yake alijifungua watoto watano—wasichana wanne na mvulana mmoja—katika Hospitali ya Thika Level Five, iliyoko Kaunti ya Kiambu nchini Kenya.
Hata hivyo, furaha hiyo iligeuka ghafla na kuwa majonzi; hali ambayo Dkt. Frederick Kireki Omanwa, Rais wa Chama cha Madaktari wa Uzazi na Magonjwa ya Wanawake nchini Kenya (KOGS), anaitaja kuwa "isiyoelezeka".
Watoto hao walizaliwa wakiwa na umri wa takriban wiki 25 na uzito wa kati ya gramu 630 na 800, kisha wakahamishiwa katika hospitali kuu ya rufaa nchini Kenya, Hospitali ya Kitaifa ya Kenyatta (KNH), ili kupata huduma maalum.
Watoto wanne kati ya hao waliozaliwa, wote wakiwa wasichana, walifariki dunia mmoja baada ya mwingine muda mfupi tu baada ya kuwasili hospitalini hapo. Mvulana aliyesalia bado yuko katika hali mahututi, kulingana na taarifa kutoka KNH.
Watoto wako salama zaidi tumboni mwa mama
Akizungumza na TRT Afrika, rais wa KOGS alisema kuwa Kanini alipaswa kuhudumiwa katika hospitali ya KNH tangu awali.
"Kwa hakika, njia bora zaidi ya kuwasafirisha watoto hawa ilikuwa ni wakiwa bado tumboni mwa mama yao," anasema.
Hii ni kwa sababu watoto wanaozaliwa kabla ya muda uliopangwa sana huwa katika hatari kubwa ya kuathiriwa na mabadiliko ya joto na huhitaji huduma maalum tangu wanapozaliwa.
"Hupoteza joto kwa urahisi sana kwa sababu hawana 'tabaka la kinga' la kutosha — yaani, mafuta chini ya ngozi," anaelezea.
"Na kuhusu namna walivyosafirishwa, baba aliwabeba mmoja au wawili kifuani mwake na kuambiwa awafunike kwa koti (njia ya 'Kangaroo care') na kadhalika. Hiyo haitoshi kwa mahitaji yao."
Kama mama angefika hospitali ya rufaa ya kitaifa kabla ya kujifungua, madaktari wangeweza pia kuchukua hatua za kuboresha nafasi za watoto kuishi.
Mipango kama vile corticosteroids kabla ya kujifungua inaweza kusaidia kuharakisha ukuaji wa mapafu ya fetasi kabla ya kuzaliwa kabla ya wakati unaotarajiwa, huku dawa zingine zikiweza kutolewa kwa ajili ya ulinzi wa neva wa fetasi.
Upatikanaji wa njia hizi, pamoja na wataalamu waliofunzwa kusimamia kuzaliwa kabla ya wakati, unapatikana kwa urahisi zaidi katika hospitali za rufaa za kiwango cha juu. Hiyo ndiyo inafanya muda na eneo la utunzaji kuwa muhimu sana.
Watoto wanapofika kabla hawajawa tayari
Mtoto aliyezaliwa kabla ya wiki 37 za ujauzito kukamilika huchukuliwa kuwa njiti. Kabla ya wiki 28, Shirika la Afya Duniani huainisha kuzaliwa kama kabla ya wakati sana.
Karibu wiki 25, kama ilivyo kwa Kanini, watoto wachanga walikabiliwa na changamoto kubwa za kisaikolojia. Viungo vyao vilikuwa bado havijakomaa na haviwezi kufanya kazi kwa kujitegemea baada ya kuzaliwa.
"Changamoto kubwa zaidi ambayo wao (watoto waliozaliwa kabla ya wakati uliokithiri) wanayo ni kupumua," Omanwa anasema. "Mapafu yao hayapanuki jinsi yanavyopaswa."
Hii ni kwa sababu mapafu yao yasiyokua vizuri bado hayajatoa kisafisha hewa cha kutosha, dutu inayosaidia kuweka vifuko vidogo vya hewa kwenye mapafu wazi.
"Kwa hivyo ikiwa watazaliwa wakiwa na umri wa kabla ya wakati, wataalamu wa watoto wachanga kimsingi wanapaswa kuwapa kemikali hii, ambayo ni nambari moja. Na kisha wanapaswa kuwaweka kwenye mashine inayowasaidia kupumua kwa sababu hawajui jinsi ya kupumua."
Lakini kupumua ni mwanzo tu. Watoto waliozaliwa kabla ya wakati wanaweza kujitahidi kudhibiti halijoto ya mwili wao, kupambana na maambukizi, kudumisha shinikizo la damu na kuvumilia kunyonyesha.
Kadiri kuzaliwa mapema, ndivyo msaada wa kimatibabu unavyohitajika zaidi - na ndivyo kiwango cha makosa kinavyopungua.
Mazazi nadra, changamoto kubwa zaidi
Kesi hii imevutia umakini sio tu kwa sababu kuzaliwa kwa watoto watano ni nadra sana, lakini kwa sababu inaangazia changamoto kubwa zaidi inayokabili mifumo ya afya kote Afrika kila siku.
Tunawalindaje akina mama na watoto wachanga wakati ujauzito unahusisha zaidi ya kijusi kimoja, haswa wakati watoto hao wanapozaliwa mapema sana?
Mimba nyingi hubeba hatari kubwa kuliko mimba za singleton. Utafiti unaonyesha kwamba kadri idadi ya vijusi inavyoongezeka, ndivyo nafasi za matatizo, ikiwa ni pamoja na kuzaliwa kabla ya wakati, uzito mdogo wa kuzaliwa, kizuizi cha ukuaji wa fetasi, kuzaliwa mfu na kulazwa katika huduma ya watoto wachanga.
Tofauti inaweza kuwa kubwa. Takwimu kutoka nchi 30 kusini mwa Jangwa la Sahara zinaonyesha kuwa mimba za mapacha zilihusishwa na kiwango cha vifo vya watoto wachanga takriban mara tano ya mimba za singleton.
mfuko wa uzazi
Na kadiri mwanamke anavyobeba watoto wengi, ndivyo changamoto ya kuendelea na ujauzito kwa muda mrefu wa kutosha ili waweze kukua.
"Kimsingi, mfuko wa uzazi umeumbwa kubeba mtoto mmoja, au wawili ikiwa ni kiwango cha juu," anaeleza Omanwa.
Kukiwa na vijusi zaidi, mfuko wa uzazi unaweza kuvutika kupita kiasi, jambo linaloongeza uwezekano wa mikazo na kujifungua mapema sana.
"Kibiolojia, pindi unapovutika kufikia kiwango fulani, hutuma ishara kwa ubongo kuashiria kuwa mtoto aliyemo ndani, ingawa ubongo haujui kuwa kuna watoto watano, tayari amekomaa."
Hali hii inaweza kuchochea michakato inayosababisha mfuko wa uzazi kuanza kusinyaa, jambo linaloweza kupelekea kujifungua kabla ya wakati.
Na wakati uzazi unapotokea katika hatua ya awali sana ya ujauzito, namna na mahali ambapo watoto hao wanazaliwa vinaweza kuwa na umuhimu mkubwa sana.
Janga, sio ushujaa
Kwa watoto wanaozaliwa wakiwa na utapavu wa hali ya juu (kabla ya muda stahiki), kujifungua ni mwanzo tu wa dharura ya kimatibabu.
Omanwa anasisitiza kuwa mazingira ya kujifungua ni muhimu sana, hasa kwa sababu watoto hawa wachanga walio dhaifu wanaweza kuathirika kwa urahisi na mshtuko au matatizo wakati wa uchungu wa uzazi.
"Kwa watoto wanaozaliwa wakiwa na utapavu wa hali ya juu kiasi hicho, kuzaliwa kwa njia ya kawaida (kupitia uke) si ushujaa. Ni janga," anasisitiza.
"Njia bora zaidi ya kujifungua ni kwa upasuaji (C-section) kwa sababu kwa njia hiyo tunaweza kudhibiti shinikizo linaloelekezwa kwenye kichwa cha mtoto na tunaweza kumtoa kwa uangalifu mkubwa."
Katika kipindi cha takriban wiki 25, mifupa na fuvu la kichwa bado ni dhaifu sana, na mtoto anaweza kuathirika na nguvu za kimwili zinazohusika wakati wa uchungu na tendo la uzazi.
"Shinikizo (ndani ya njia ya uzazi) litasababisha mishipa ya damu kwenye ubongo kupasuka," hali ambayo madaktari huiita intraventricular haemorrhage (kuvuja damu ndani ya ventrikali za ubongo).
"Kwa hivyo, utagundua kuwa watoto hawa, kwa bahati mbaya, wanaweza kuingia katika hali ya kukosa fahamu (coma) na, kwa masikitiko, wengi wao hufariki dunia."
Kwa wale wanaosalia hai, madhara yanaweza kuendelea hata baada ya kutoka katika kitengo cha uangalizi maalum wa watoto wachanga. Hatari ya matatizo ya mfumo wa neva inaweza kujumuisha ugonjwa wa kupooza kwa ubongo (*cerebral palsy*) pamoja na changamoto za ukuaji na uwezo wa kiakili. "Ndiyo maana ni jambo la kuhuzunisha," anasema Omanwa.
Hivyo, kuishi kwa mtoto si suala la kuvuka tu saa chache za kwanza baada ya kuzaliwa. Kunaweza kuhusisha wiki au miezi ya uangalizi wa kina na, kwa baadhi ya walionusurika, mahitaji ya kimatibabu na ya ukuaji ya maisha yao yote.
"Wakati mwingine tunafurahi kwamba tumeokoa maisha hayo. Lakini baadaye, mama anajikuta akiishi na mtoto mwenye ulemavu wa kudumu maisha yake yote."
Kuokoa watoto wa aina hii kunahitaji mazingira sahihi; vifaa sahihi, wafanyakazi waliofunzwa, dawa, bidhaa za damu, na uwezo wa kutoa huduma ya uangalizi maalum wa watoto wachanga kuanzia wakati wa kujifungua.
Ndiyo maana kufikisha mjamzito mwenye mimba yenye hatari kubwa katika kituo sahihi cha afya kabla ya uchungu wa uzazi kuanza kunaweza kuleta tofauti kubwa sana.
Afrika ina mzigo usio na kipimo
Changamoto ni kubwa kuliko kuzaliwa kwa watoto wengi. Afrika tayari ina mzigo mkubwa zaidi wa vifo vya watoto wachanga duniani.
WHO inasema takriban watoto wachanga milioni 1.1 walikufa katika Kanda ya Afrika mwaka wa 2022 - karibu nusu ya jumla ya kimataifa. Uzazi wa mapema, matatizo ya kuzaliwa, maambukizi na ukosefu wa oksijeni husababisha vifo vingi vya watoto wachanga.
Kwa mimba nyingi, shinikizo hilo lililopo linaweza kuongezeka. Mama mmoja anaweza kuhitaji huduma maalum ya uzazi huku watoto kadhaa wakihitaji vifaa vya kuangulia, usaidizi wa kupumua, dawa, ufuatiliaji na huduma kubwa ya watoto wachanga kwa wakati mmoja.
Hilo linahitaji zaidi ya kitanda cha hospitali. Linahitaji mnyororo wa huduma unaofanya kazi.
Omanwa inataja uhaba wa damu, wafanyakazi wa matibabu waliofunzwa, vitanda vya huduma kubwa, vifaa na dawa, pamoja na umbali mrefu hadi vituo maalum, kama sababu zinazochangia viwango vya juu vya vifo vya watoto wachanga barani Afrika.
Kugundua mapema kunaweza kubadilisha mustakbali
Maandalizi hayo huanza wakati wa ujauzito. Omanwa anapendekeza uchunguzi wa afya kabla ya ujauzito inapowezekana, ikifuatiwa na ultrasound mapema mara tu ujauzito unapothibitishwa.
Ultrasound karibu wiki saba hadi nane inaweza kubaini eneo la ujauzito, kubaini idadi ya watoto waliopo na kutambua matatizo mengine yanayowezekana.
Kujua mapema kwamba mwanamke ana mapacha, mapacha watatu au zaidi huruhusu watoa huduma za afya kuongeza ufuatiliaji na kupanga uwezekano wa kujifungua mapema.
Kwa mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati, huduma maalum haimaliziki mara tu mtoto anapozaliwa.
Mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati anaweza kuhitaji utulivu wa haraka, udhibiti wa halijoto, usaidizi wa kupumua, kinga ya maambukizi, ulishaji makini na ufuatiliaji endelevu.
Na kusafirisha watoto kama hao kati ya vituo ni kazi maalum. Hii ndiyo sababu mitandao ya rufaa ni muhimu kama hospitali za kibinafsi.
Mfumo wa afya unahitaji kujua ni wapi mama walio katika hatari kubwa wanaweza kutumwa, ni haraka gani wanaweza kufika huko, na kama kituo cha kupokea kina wafanyakazi na vifaa vya kumtunza mama na watoto.
Katika mfumo bora, mama hutambuliwa kama hatari kubwa mapema vya kutosha kufikia kituo hicho kabla ya leba kuanza.
Na kwa mfumo bora, mama hutambuliwa kama mtu mwenye hatari kubwa mapema vya kutosha kufikia kituo hicho kabla ya leba kuanza.
Na kwa mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati, anaweza kuhitaji utulivu wa haraka, udhibiti wa halijoto, usaidizi wa kupumua, kinga ya maambukizi, ulishaji makini na ufuatiliaji endelevu.
Na kusafirisha watoto kama hao kati ya vituo ni jambo maalum. Hii ndiyo sababu mitandao ya rufaa ni muhimu kama hospitali za kibinafsi.
Mfumo wa afya unahitaji kujua ni wapi mama walio katika hatari kubwa wanaweza kutumwa, ni haraka gani wanaweza kufika huko, na kama kituo cha kupokea kina wafanyakazi na vifaa vya kumtunza mama na watoto.
Katika mfumo bora, mama hutambuliwa kama mtu mwenye hatari kubwa mapema vya kutosha kufikia kituo hicho kabla ya leba kuanza.
Na kwa mtoto mchanga aliyezaliwa kabla ya wakati ... Katika mfumo usio na vifaa vingi, uhamisho unaweza kutokea tu baada ya dharura kuanza. Kufikia wakati huo, muda muhimu unaweza kupotea.
