Madaxweynaha Soomaaliya, Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa shaaca ka qaaday in dowladdiisu aysan ka soo horjeedin in Itoobiya ay dekedaha Soomaaliya u adeegsato dhoofinta iyo soo-dejinta badeecadaha, balse heshiis kasta oo arrintaas ku saabsan ay tahay inuu si buuxda u dhowro madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee dalka.
Madaxweynaha oo wareysi gaar ah siiyay telefishinka Al Jazeera ayaa tilmaamay in xiriirka labada dal uu haatan marayo meel wanaagsan, isla markaana ay Muqdisho diyaar u tahay inay dhiggeeda Addis Ababa si toos ah ugala hadasho isticmaalka dekedaha Soomaaliya.
“Soomaaliya wax diidmo ah kama qabto in Itoobiya ay badda ka gaarto dhulka Soomaaliya,” ayuu yiri Madaxweyne Xasan Sheekh.
“Dhowaanahan, gaar ahaan tan iyo markii aan markan xilka qabtay, waxaan Itoobiya la sameeyay xiriir aad u wanaagsan... laakiin berrito waa arrin kale.”
Sidoo kale, Madaxweynaha ayaa xusay in Soomaaliya ay si buuxda u fahamsan tahay baahida dhaqaale ee ay Itoobiya u qabto marin-badeed. “Itoobiya waa dal aan bad lahayn, waxayna doonaysaa inay badda u gaarto arrimo dhaqaale. Arrintaas 'maya' kuma aannaan oran,” ayuu sii raaciyay, isagoo tusaale u soo qaatay illaa 16 waddan oo Afrikaan ah oo aan bad lahayn, balse marin ganacsi ka hela dalalka deriska la ah ee dhaca xeebaha.
'Hal, laba ama saddex Dekedood'
Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa tilmaamay in Itoobiya ay isticmaali karto wax ka badan hal deked oo Soomaaliya ku taalla, haddii laga heshiiyo shuruudaha ganacsiga.
“Wax diidmo ah kama qabno in Itoobiya ay badda ka gaarto Soomaaliya, iyadoo adeegsanaysa hal, laba ama saddex dekedood oo Soomaaliyeed, si ay ugu isticmaasho wax soo dejinteeda, dhoofinteeda iyo arrimaheeda kale,” ayuu yiri. Waxa uu raaciyay in laga wada-hadli karo dhinacyada dhaqaalaha, sida khidmadaha iyo canshuuraha, si waafaqsan Heshiiska Qaramada Midoobay ee Sharciga Badaha (UNCLOS) oo nidaamiya xiriirka dalalka xeebaha leh iyo kuwa aan badda lahayn.
Si kastaba ha ahaatee, Madaxweynaha ayaa xaqiijiyay in xukuumadda Addis Ababa aysan illaa iyo hadda si rasmi ah usoo gudbin qorshe qeexaya nooca marin-badeed ee ay dalbanayso.
Kasoo kabashadii khilaafka iyo Bayaankii Ankara
Hadalka Madaxweynaha ayaa imanaya maalmo un kaddib markii uu booqasho shaqo ku tagay Addis Ababa, halkaas oo uu kulan kula qaatay Ra’iisul Wasaaraha Itoobiya, Abiy Ahmed. Kulankaas ayay labada hoggaamiye kaga arrinsadeen xoojinta xiriirka laba-geesoodka ah iyo xasilloonida gobolka.
Xiriirka labada dal ayaa galay khilaaf diblumaasiyadeed oo aad u qoto dheer bishii Janaayo 2024, markaas oo ay Itoobiya heshiis is-afgarad (MoU) la saxiixatay Somaliland, oo sannadkii 1991-kii ku dhawaaqday inay ka go'day Soomaaliya inteeda kale.
Dowladda Soomaaliya ayaa heshiiskaas ku sifeysay mid duullaan ku ah madax-bannaanideeda iyo wadajirkeeda dhuleed.
Xiisaddaas ayaa horseedday dhex-dhexaadin rasmi ah oo ay garwadeen ka noqotay dowladda Turkiga.
Bishii Diseembar 2024, Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa Ankara ku martigeliyay Xasan Sheekh iyo Abiy Ahmed, waxaana la gaaray Bayaankii Ankara.
Bayaankaas ayay labada dhinacba ku xaqiijiyeen in la ixtiraamo madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee midba midka kale.
Sidoo kale, bayaanka ayaa qiray in Itoobiya ay baahi u qabto marin-ganacsi oo xor ah, balse heshiis kasta oo taas lagu gaarayo uu si buuxda u hoos imaan doono madax-bannaanida iyo awoodda Dowladda Federaalka Soomaaliya, iyadoo uu Turkiguna sii ahaan doono fududeeyaha wada-hadallada labada dhinac.
