Wasiirka Arrimaha Dibadda Turkiga Hakan Fidan ayaa ka digay in “marin badeed uu isu beddeli karo goob dagaal, dhuun shidaalna ay noqon karto aalad cadaadis”, isagoo iftiimiyay sida amni-darrada ka jirta marinnada ganacsiga ee muhiimka ahi ay khatar ugu tahay dhaqaalaha dalal aad uga fog goobaha colaadaha.

Isagoo Sabtidii ka hadlayay Madasha TRT World, gaar ahaan fadhiga “Siyaasadda Juqraafiyeed ee Cusub ee Isku-xirnaanta: Marinnada Badda, Marinnada Ciriiriga ah iyo Marinnada Isku-xira”, Fidan ayaa sheegay in isku-xirnaanta caalamiga ah ee sii kordhaysa ay sidoo kale dalalka u nugleysay carqaladaha ka dhaca goobaha muhiimka ah ee la isaga gudbo.

“Hal marin oo ciriiri ah ayaa saameyn kara dhaqaalaha dalal kumannaan kiiloomitir u jira. Xaaladaha noocaas ah, isku-xirnaanta lafteedu waxay noqon kartaa arrin walaac istiraatiiji ah leh,” ayuu yiri.

Fidan ayaa sheegay in weerarrada lagu qaado maraakiibta ganacsiga iyo carqaladeynta ganacsiga badda ay wiiqayaan xasilloonida gobolka, ayna xaddidayaan isu-socodka xorta ah ee badeecadaha, taas oo cawaaqib gaar ahaan culus ku leh dalalka markii horeba wajahayey cunto-yaraan.

“Saameyntoodu waxay ka gudubtaa gobolka. Waxay khatar weyn ku yihiin sugnaanta cuntada caalamka, gaar ahaan dalalka nugul,” ayuu yiri.

Isagoo u soo jeestay Bariga Dhexe, Fidan ayaa ka digay in amni-darrada ka jirta agagaarka laba ka mid ah marinnada badda ee ciriiriga ah ee ugu muhiimsan dunida ay carqaladeynayso sahayda tamarta, saameynna ku yeelanayso guud ahaan dhaqaalaha caalamka.

“Amni-darrada sii kordhaysa iyo dhacdooyinka ka jira Baab al-Mandab iyo Marinka Hormuz ayaa sidoo kale carqaladeynaya qulqulka sahayda tamarta ee muhiimka ah. Carqaladaha ka jira marinnada baddu waxay saameeyeen dhaqaalaha caalamka iyo sidoo kale sugnaanta cuntada iyo tamarta,” ayuu yiri.

Ka hortagga sii hurinta xiisadaha

Fidan ayaa khataraha ku wajahan ganacsiga badda ku xiriiriyay xiisadaha ballaaran ee gobolka, isagoo farta ku fiiqay siyaasadaha Israa’iil iyo weerarradeeda socda.

“Caqabadahani waxay qayb ka yihiin xaaladda ballaaran ee gobolka. Israa’iil waxay ku dhaqaaqaysaa siyaasado dhul-ballaarsi ah, waxayna sii waddaa weerarrada ay ku hayso dalalka deriska ah. Waxay sidoo kale sii waddaa xasuuqa ay ka geysanayso Falastiin,” ayuu yiri.

Wuxuu carrabka ku adkeeyay baahida loo qabo in laga hortago sii hurinta xiisadaha, lana ilaaliyo doorka gobolka ee ganacsiga caalamka iyo sahayda tamarta.

“Ka hortagga sii hurinta xiisadaha waa lama huraan. Xaqiijinta amniga gobolkan uu dhaqaalaha caalamku ku tiirsan yahay waa arrin aad muhiim u ah,” ayuu yiri Fidan.

Xaqiijinta helitaanka suuqyada

Fidan ayaa sidoo kale ka digay in ku tiirsanaanta tiro kooban oo marinno ah ay xiriirrada dhaqaale u beddeli karto ilo cadaadis oo istiraatiiji ah.

Isagoo tusaale u soo qaatay Badda Madow, wuxuu sharraxay sida kaabayaasha gaadiidku ay ugu dhex milmi karaan colaadaha, iyadoo marinnada badda ay isu beddelaan goobo dagaal, dhuumaha shidaalkuna ay noqdaan aalado cadaadis.

Wuxuu sheegay in dadaallada dalalku ku ilaalinayaan helitaanka sahayda iyo suuqyada ay iyaguna sii xoojin karaan tartanka marka xiriirradaas ay khatar soo wajahdo.

“Dalalku si dabiici ah ayay u raadiyaan inay xaqiijiyaan helitaanka agabka ceeriin iyo suuqyada. Marka arrintaas khatar la geliyo, waxaan aragnaa amni-darrada iyo tartanka oo sii xoogeysanaya. Waa inaanan oggolaan inay tani dhacdo.”