Wasiirka Khasnadda iyo Maaliyadda Turkiga Mehmet Simsek ayaa sheegay in dagaalka Bariga Dhexe uu si aasaasi ah u beddeli doono xaaladda dhaqaale iyo amni ee gobolka, isagoo dardargelinaya dadaallada lagu yareynayo ku-tiirsanaanta istiraatiijiga ah, lagu kala duwayo waddooyinka ganacsiga, laguna xoojinayo iskaashiga gobolka.

Isagoo Sabtidii ka hadlayay dood ka tirsan Madasha TRT World oo cinwaankeedu ahaa “U jihaysiga soo-kabasho adag: Dhaqaalaha dalalka kaddib dagaallada Bariga Dhexe”, Simsek ayaa ka digay in colaadda ay dhalisay carqalad weyn oo ku timid sahayda, gaar ahaan suuqyada tamarta, taas oo cawaaqibteedu ay aad uga gudubtay gobolka.

“Carqaladda aan hadda la kulmayno waxay laba jibbaar ka weyn tahay tii xayiraaddii shidaalka ee 1973–1974, toddoba jibbaarna waxay ka weyn tahay burburkii tamarta ee dagaalka Ruushka iyo Ukraine,” ayuu yiri, isagoo tilmaamaya baaxadda carqaladda.

Simsek ayaa xusay in qaybo badan oo gobolka ka mid ahi ay markii horeba ku jireen hoos-u-dhac dhaqaale, halka dalalka ku yaalla furimaha dagaalku ay la kulmeen hoos-u-dhac weyn oo ku yimid dhoofintooda iyo soo dejintooda.

Caalamka, kobaca dhaqaalaha ayaa gaabis noqday, xaaladaha maaliyadeedna way adkaadeen iyadoo sicir-bararku kordhay, kaas oo qayb ahaan ay colaadda sababtay.

Isagoo soo xiganaya daraasad Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) uu ku baaray 170 colaadood oo dhacay tan iyo 1946, wuxuu sheegay in dagaalladu caadi ahaan keenaan khasaaro wax-soo-saar oo u dhexeeya 3% iyo 7%, isagoo intaas ku daray in soo-kabasho waarta ay ku xiran tahay helitaanka nabad waarta.

“Haddii aysan jirin nabad waarta, aad bay u adkaan lahayd in laga hadlo soo-kabasho waarta,” ayuu yiri.

Mowqifka istiraatiijiga ah ee Turkiga

Simsek ayaa ku dooday in colaadda ay dalalka ku riixi doonto inay dib u eegaan ku-tiirsanaantooda istiraatiijiga ah, gaar ahaan ku-tiirsanaanta marinnada badda ee muhiimka ah sida Marinka Hormuz.

Wuxuu sheegay inay u badan tahay in dowladuhu maalgashi badan ku sameeyaan marinnada ganacsiga ee kale, kaabayaasha dhaqaalaha, sugnaanta tamarta iyo isku-xirnaanta gobolka, si ay u yareeyaan u nuglaanshaha carqaladaha mustaqbalka.

Wasiirka ayaa sidoo kale iftiimiyay baahida loo qabo in la xoojiyo isdhexgalka dhaqaale ee Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika (MENA), halkaas oo ganacsiga dalalka gobolka dhexdooda uu weli yar yahay marka loo eego qaybaha kale ee dunida.

Sida ku cad isbarbardhigyada uu soo bandhigay Simsek, ganacsiga dalalka Yurub dhexdooda ayaa qiyaastii 67% ka ah ganacsiga gobolka, wuxuuna gaaraa 59% Bariga Aasiya iyo Baasifigga, halka uu 15% oo keliya ka yahay Laatiin Ameerika iyo Kariibiyaanka.

Wuxuu sheegay in kala-duwidda dhaqaaluhu ay lama huraan u noqon doonto kordhinta ganacsiga gudaha gobolka MENA.

Turkiga oo wada dadaallo dhexdhexaadin

Isagoo ka hadlayay mowqifka Turkiga, Simsek ayaa sheegay in Ankara ay weli ka go’an tahay ganacsi ku dhisan xeerar iyo isdhexgal dhaqaale oo gobolka ah, inkastoo ay caalamka ku sii kordhayaan siyaasadaha lagu ilaashanayo wax-soo-saarka gudaha.

Turkiga ayaa leh 54 heshiis oo ganacsi xor ah oo daboolaya ku dhowaad 70% dhoofintiisa, halka wadaxaajoodyo ku saabsan heshiisyo jiil cusub ah ay la socdaan Japan, Indonesia, Golaha Iskaashiga Khaliijka iyo Kanada.

Wuxuu sidoo kale iftiimiyay doorka Turkiga ee mashaariicda isku-xirnaanta gobolka, oo ay ka mid yihiin Marinka Dhexe ee isku xira Beijing iyo London iyo mashruuca Waddada Horumarinta ee Khaliijka iyo Ciraaq ku xiraya Turkiga iyo suuqyada Yurub.

Simsek ayaa sheegay in Turkigu uu sidoo kale wado hindiseyaal diblomaasiyadeed iyo dadaallo dhexdhexaadin, oo ay ka mid yihiin ka shaqeynta heshiiska nabadda Armenia iyo Azerbaijan, dadaallada lagu fududeynayo wadaxaajoodyada Ruushka iyo Ukraine, iyo ka qaybqaadashada dadaallada nabad looga dhalinayo Qaza.

Xoojinta awoodaha difaaca

Hase yeeshee, wuxuu carrabka ku adkeeyay in maalgashiga nabadda ay tahay in lagu lammaaniyo xoojinta awoodaha difaaca.

Warshadaha difaaca Turkiga ee sii koraya, oo ka kooban qiyaastii 4,000 oo shirkadood iyo inta u dhexeysa 1,400 iyo 1,500 oo mashruuc oo socda, ayaa noqonayay awood sii kordheysa oo muhiim ah.

Simsek ayaa sheegay in dalabaadka qalabka difaaca Turkiga ay sannadkii hore gaareen qiyaastii $18 bilyan, halka dalku uu kaalinta 11aad kaga jiray dhoofiyeyaasha qalabka difaaca ee caalamka.

Wuxuu sidoo kale tilmaamay doorka uu Turkigu ka qaadan karo dib-u-dhiska dagaalka kaddib, isagoo qiyaasay in baahiyaha dib-u-dhiska gobollada deriska ah ee ay colaadaha saameeyeen ay gaari karaan ugu yaraan $1 tirilyan tobanka sano ee soo socda.

Isagoo hadalkiisa soo gabagabeynaya, Simsek ayaa sheegay in Turkigu uu meel wanaagsan ka joogo ka faa’iideysiga isdhexgalka gobolka oo sii xoogeysanaya, taas oo ay ugu wacan tahay saldhiggiisa warshadaha, kaabayaashiisa dhaqaalaha iyo waaxdiisa adeegyada ee sii ballaaranaysa.

“Dagaalladu dan nooguma jiraan. Waxaan faa’iidada ugu badan ka helnaa xasilloonida, nabadda iyo barwaaqada gobolka,” ayuu yiri.