Jam'iyyar Likud ta Firaministan Isra'ila Benjamin Netanyahu na kokarin ganin an haramta jam'iyyun da ke da rinjayen Larabawa, wata guda kafin babban zaben kasar da za a gudanar a ranar 27 ga watan Oktoba.

Jam'iyyar ta bukaci Hukumar Zabe ta Kasa ta Isra'ila da ta soke cancantar jam'iyyar Ra’am – wadda Mansour Abbas ke jagoranta – da kuma kawancen Hadin Giwa, wanda ya kunshi kungiyoyin Hadash, Ta'al, da Balad.

Jam'iyyar Netanyahu – wanda shi ne Firaministan da ya fi kowa dadewa a kan karagar mulki a kasar – ta bukaci a dauki wannan matakin haramcin ne bisa hujjar cewa "babu wurin zama a majalisar Knesset ga wadanda ke cutar da" jami'an tsaron Isra'ila.

Binciken jin ra'ayin jama'a da aka gudanar kafin zaben ya nuna cewa akwai yiwuwar kawancen Netanyahu mai tsaurin ra'ayin ba zai samu rinjayen kujeru 61 ba – adadin da ake bukata domin kafa gwamnati a majalisar Knesset mai kujeru 120.

Haka kuma, ana sa ran bangaren 'yan adawa – wanda tsohon shugaban rundunar sojin Isra'ila Gadi Eisenkot da tsohon Firaminista Naftali Bennett ke jagoranta – shi ma ba zai kai ga samun kujeru 61 da ake bukata domin kafa gwamnati ba.

Wannan na nufin cewa kowane bangare na siyasa zai bukaci goyon bayan jam'iyyun Larabawa – wadanda galibi 'yan kasar Isra'ila ne 'asalin Larabawa ke mara musu baya, kuma su ne ke wakiltar kashi daya cikin biyar na al'ummar kasar mai mutane miliyan 10.3 – domin kafa gwamnati.

Masana na cewa matakin hana wasu tsayawa takara da jam'iyyar Likud ta jagoranta a baya-bayan nan, ba wai kawai yunkuri ne na tsarkake fagen siyasa ta hanyar da ta dace da doka ba.

Maimakon haka, suna kallon matakin a matsayin yunkurin rage karfin siyasar Larabawa, ta yadda za a share fagen dawowar Netanyahu kan karagar mulki.

Arik Rudnitzky, daga Cibiyar Moshe Dayan ta Nazarin Gabas ta Tsakiya da Afirka a Jami'ar Tel Aviv, ya shaida wa TRT World cewa matakin jam'iyyar Likud yana da manufofi guda biyu.

Na farko, yana da nufin nuna cewa jam'iyyun Larabawa – "musamman jam'iyyar Ra’am" – ba su cancanci zama abokan hadin gwiwa ba a gwamnatin da Eisenkot zai jagoranta. Ya kara da cewa, zai yi "matukar wahala" ga tsohon shugaban rundunar sojin Isra'ilan ya kafa kawancen gwamnati idan babu jam'iyyun Larabawa a fagen zaben.

Na biyu, ana iya nufin hakan ne don hana 'yan ƙasa Larabawa shiga zaɓe kwata-kwata.

"Hasashen shi ne, idan aka hana wata jam'iyyar Larabawa shiga zaɓen, wasu masu zaɓe 'yan asalin Larabawa na iya kaurace wa zaɓen," in ji shi.

Raguwar yawan Larabawan da za su fito su kaɗa kuri'a zai ƙara wa Netanyahu damar ci gaba da riƙe madafun ikon mulki.

"Ƙoƙarin ba wai kawai ya shafi hana jam'iyyun Larabawa shiga zaɓe ba ne. Haka kuma, wani bangare ne na babban shiri na kawo cikas ga kafa gwamnatin da za ta zama madadin wadda ake da ita," in ji Rudnitzky.

Hana jama’a fita jefa kuri’a

Zaɓen Isra'ila na amfani da wakilcin daidaito a duk faɗin ƙasar, wanda ke nufin masu zaɓe ba sa zaɓen wani mamba na Knesset shi kadai.

A madadin haka, suna zaɓen "jeri ne", wanda shi ne jerin 'yan takara na hukuma da kowace jam'iyya ke miƙa wa hukumar zaɓe. Wani lokaci, jam'iyyu da yawa suna yin ƙawance kuma suna fafatawa a zaɓe a ƙarƙashin "jerin haɗin gwiwa".

Manyan jerin sunayen Larabawa biyu za su shiga fafatawa a zaɓen watan Oktoba, kuma Likud na son hukumar zaɓe ta haramta duka biyun.

Rudnitzky ya ce wannan zagayen ya bambanta da yunƙurin da aka yi a baya na haramta jam'iyyun Larabawa saboda ana jan 'yan Isra'ila Falasɗinawa zuwa ga zaɓe, ba nesantar da su ba.

"Tattaunawar siyasa a yanzu a cikin al'ummar Larabawa tana ƙarfafa ('yan Isra'ila Falasɗinawa) su kaɗa ƙuri'a kuma yana jaddada muhimmancin shiga zaɓe," in ji shi.

Yawancin Falasɗinawa-Isra'ilawa suna ganin zaɓen da ke tafe a matsayin "muhimmanci ga makomarsu a ƙasar" yayin da zaɓen ya nuna cewa mutane da yawa za su fito fiye da na 2022.

"Hakanan suna iya neman lalata sahihancin da ake gani na jam'iyyun Larabawa a matsayin abokan haɗin gwiwa da kuma hana jam'iyyun Larabawa da masu jefa ƙuri'a goyon bayan sabuwar gwamnati da jam'iyyun adawa na Yahudawa na yanzu ke jagoranta," in ji shi.

Ra'am yana fuskantar hari musamman saboda ita abokiyar hulɗa ce daga Falasɗinu da Isra'ila ga gwamnatin da ba ta Netanyahu ba.

Jam'iyyar Abbas ta shiga kawancen Bennett-Lapid na 2021-22, karo na farko da jerin Larabawa suka kasance a cikin majalisar ministocin Isra'ila. Ta mayar da hankali kan mafi yawan ayyukanta kan laifuka da buƙatun jama'a a cikin al'ummomin Larabawa.

Rudnitzky ya ce kai hari ga Ra'am "bai kamata ya zama abin mamaki ba" domin jam'iyyar tana neman kafa kanta a matsayin abokiyar hulɗa ta halal a cikin sabuwar "gwamnatin canji".

Abin sha'awa, Ra'am ya sanya ɗan takarar Yahudawa a matsayi na biyu a jerinta - ma'ana zai fi yiwuwa ya shiga Knesset fiye da 'yan takara na ƙasa.

Masu jefa kuri’a da suka sauya bayan 2018

Ozden Zeynep Oktav, shugabar sashen nazarin huldar kasashen waje a Jami'ar Istanbul Medeniyet, ta shaida wa TRT World cewa Likud ta rasa halaccinta a tsakanin Isra'ilawa. Saboda haka, Netanyahu da ya yi rauni zai iya "bin wasu manufofi na wariyar launin fata".

A ganin ta, sabon yunkurin hana haramcin ya "sha bamban da na baya" domin Netanyahu da iyalansa suna "rasa halaccinsu cikin sauri".

Oktav ta danganta karuwar kwarin gwiwar Abbas da zanga-zangar da ake yi wa Netanyahu.

Yayin da wadannan zanga-zangar ke kara girma, shugaban Ra'am "yana jin kwarin gwiwa" don kira ga Isra'ila da ta amince da "kasa mai cin gashin kanta ta Falasdinu", in ji ta.

Wannan yana taimakawa wajen bayyana dalilin da ya sa ake nuna jam'iyyar da ta taba shiga gwamnati a yanzu a matsayin wadda ba ta dace da fitowa a takar jefa kuri'a ba.

Zahide Tuba Kor, wata ƙwararriya a fannin nazarin Gabas ta Tsakiya, ta shaida wa TRT World cewa shigar Falasɗinawa ‘yan kasar Isra'ila zaɓe shi ne gaskiyar tsarin da ke ƙarƙashin rikicin siyasa na tsawon shekaru a Tel Aviv.

Ɗaya daga cikin dalilan da ya sa Isra'ila ta ci gaba da kasancewa ba tare da gwamnati mai ƙarfi ba tun daga shekarar 2018 shi ne cewa Falasɗinawa ‘yan kasar Isra’ila sun yi watsi da kauracewa zaɓensu kuma suka fito suka kaɗa ƙuri'a gaba ɗaya.

Da zarar jam'iyyun Larabawa sun fara lashe kujeru 10 zuwa 15, kafa gwamnatin jam'iyyun Yahudawa kaɗai ya zama abu mafi wahala, in ji ta.

Sannan Isra'ila ta kafa tarihi na zaɓen 'yan majalisa sau biyar a cikin shekaru uku da rabi, daga Afrilu 2019 zuwa Nuwamba 2022.

"Jam'iyyun Larabawa sun taka muhimmiyar rawa wajen gazawar kafa gwamnatin haɗin gwiwa mai ƙarfi wadda ta ƙunshi jam'iyyun Yahudawa tsakanin 2019 da 2021," in ji ta.

Netanyahu ya gwada wata dabara ta daban kafin 2021: yana ƙarfafa masu zaɓen Larabawa su goyi bayan Likud, yayin da yake raba ƙuri'un Larabawa ta yadda adadin zai faɗi ƙasa da ƙa'idar kashi 3.25 cikin ɗari na jimillar ƙuri'un da ake buƙata don shiga majalisar Knesset.

"Dukkan wadannan dabarun sun ci tura," in ji ta, yayin da ta kara da cewa abokan hamayyarsa sun samu nasarar kafa gwamnatin hadin gwiwa tare da goyon bayan jam'iyyar Ra’am.

Wannan nasarar ita ce ainihin abin da yakin neman zaben na yanzu ke kokarin ganin ba a sake samun irin ta ba.

A cewar Kor, bayan ranar 7 ga Oktoban 2023, babu wata jam'iyyar siyasa da za ta iya daukar hatsarin neman goyon bayan jam'iyyun Larabawa daga waje, kamar yadda aka yi a shekarar 2021.

Ta ce "Ingantacciyar mafita (ga Netanyahu) ita ce haramta jam'iyyun Larabawa, tare da raba kujerun majalisar da suke rike da su a halin yanzu ga jam'iyyun Yahudawa,".

Rudnitzky ya yi gargadin cewa idan Kotun Kolin ta soke kudirin haramcin, jam'iyyar Likud da kawayenta za su ci gajiyar hukuncin.

Irin wannan matakin zai karfafa ikirarin Likud na cewa bangaren shari'a yana aiki ne a akasin "ra'ayin jama'a".

"Hakan na iya kara tsananta suka kan ikon da bangaren shari'a ke da shi na yanke muhimman hukunce-hukunce kan batutuwan da ke haifar da ce-ce-ku-ce a fagen siyasa," in ji shi.