Jua lilikuwa limeanza kuchomoza viunga vya Lagos, Nigeria, Grace alipokuwa akimshikilia binti yake wa miaka miwili, Favour kwa karibu. Kwa usiku wa tatu mfululizo, mtoto alikuwa hana utulivu, mwili wake mdogo una homa na amekua akiharisha.

Kliniki ya eneo hilo ilikuwa umbali wa saa mbili kwa miguu, safari ambayo Grace alijua lazima aifanye. Alimtazama Favour akihangaika kunywa maji, macho yake yakiwa kama glasi na kufifia.

Sababu, kama alivyoelezea muuguzi wa kliniki baadaye, yaelekea ni chakula kilichochafuliwa—labda uji wa mahindi ambao ulikuwa chakula kikuu nyumbani mwao, uliohifadhiwa katika hali ambazo ziliruhusu bakteria hatari kustawi.

Kwa Grace, hii haikuwa takwimu; ilikuwa ni kupigania maisha ya bintiye. Yeye ni mmoja wa mamilioni ya wazazi walionaswa katika janga lisilo la chakula kisicho salama

Chakula chenye sumu

Kulingana na makadirio mapya yaliyotolewa na Shirika la Afya Duniani (WHO), chakula kisicho salama husababisha magonjwa ya kutisha kwa watu milioni 866 na vifo milioni 1.5 kila mwaka.

Ingawa hili ni janga la kimataifa, athari inaonekana zaidi ni kwa walio hatarini zaidi: watoto chini ya miaka mitano. Licha ya kuwa ni asilimia 9 tu ya idadi ya watu duniani, watoto wadogo wanabeba karibu theluthi moja ya mzigo wa magonjwa yanayosababishwa na chakula duniani.

Hili si suala la afya tu; ni janga la usawa, na athari kubwa zaidi kwa nchi za kipato cha chini na cha kati, hasa katika Afrika na Kusini-Mashariki mwa Asia.

Nchini Nigeria, takwimu ni dharura ya kitaifa. Waziri wa Nchi wa Afya, Dk. Iziaq Adekunle Salako, hivi majuzi alifichua kuwa nchi hiyo inarekodi karibu magonjwa milioni 50 yanayosababishwa na chakula na zaidi ya vifo 53,000 kila mwaka.

Athari kwa wanadamu ni mbaya sana, lakini pia inawaibia wakati wao. Magonjwa na vifo hivi husababisha kupotea kwa miaka milioni 4.26 ya maisha yenye afya huku watoto chini ya miaka mitano wakichangia zaidi ya 80% ya mzigo.

Kwa familia kama za Grace, tishio si la kibaolojia pekee.

WHO inakadiria kwamba ingawa hatari za kibayolojia kama vile bakteria na virusi husababisha magonjwa mengi, sehemu isiyo ya kawaida ya vifo - 73% mnamo 2021 - inahusishwa na hatari za kemikali.

madini ya kaboni yasiyochakatika yanasababisha (42%) na risasi (31%) hivyo kuwa sababu kuu zinazohusishwa na ugonjwa wa moyo, saratani, na, cha kusikitisha zaidi, uharibifu wa maisha wa neva kwa watoto. Mara vyuma hivi vinapoingia kwenye msururu wa chakula—mara nyingi kutokana na uchafuzi wa mazingira— ni vigumu au wakati mwingine haiwezekani kusafishwa kutoka mwilini.

"Hii ni hofu ya mara kwa mara kwetu," aeleza Eunice, mama wa watoto watatu magharibi mwa Kenya, ambako ukulima mdogo ni njia ya maisha.

"Tunaona onyo, lakini hatujui sumu iko wapi. Tunaogopa kununua nafaka au mboga fulani sokoni kwa sababu unasikia zina kemikali zinazoweza kumfanya mtoto wako augue na kuathiri ubongo wake, lakini lazima tule, hatuna jinsi."

Eunice, ambaye amewatazama watoto kadhaa katika kijiji chake wakiteseka kutokana na kuchelewa maendeleo kusikoelezeka, anazungumzia hofu ambayo sasa ni ukweli wa kila siku kwa wengi katika eneo hilo. Tishio lisiloonekana la vichafuzi kama vile sumu ya mercury, ambayo inaweza kudhuru ubongo unaokua, ni jambo la kushangaza ambalo linasumbua kila mlo.

Suluhisho la ‘Afya Moja’

Uchambuzi mpya wa WHO, unaohusu hatari 42 zinazosababishwa na chakula katika nchi 194 kuanzia 2000 hadi 2021, ni ramani ya hatua. Inaonyesha kwamba mzigo wa jumla wa kimataifa umepungua tangu 2000, na kuthibitisha kwamba maendeleo yanawezekana. Hata hivyo, ukosefu wa usawa mkubwa wa kikanda unaendelea, huku maeneo ya Afrika na Kusini-Mashariki mwa Asia yakichangia karibu robo tatu ya magonjwa yote yanayosababishwa na chakula na 60% ya vifo vya kimataifa.

Suluhisho liko katika mbinu ya “Afya Moja”—kuunganisha afya ya binadamu, wanyama, mimea, na mazingira—ili kukabiliana na uchafuzi katika chanzo chake. Hii inahitaji uwekezaji wa haraka katika maji, usafi wa mazingira, binu za usalama wa chakula kama vile kuchemsha vizuri, na upatikanaji bora wa huduma ya afya kwa watu walio katika mazingira magumu.

Kwa Grace, ambaye binti yake Favour anapona lakini bado dhaifu, ujumbe uko wazi.

"Tunahitaji msaada," anasema, sauti yake ikiwa thabiti licha ya uchovu wake. "Tunahitaji maji safi. Tunahitaji kujua jinsi ya kuweka chakula chetu salama. Hatuwezi kufanya hivi peke yetu. Maisha ya watoto wetu yanategemea hilo."

Maneno yake ya mwisho ni ushuhuda wenye nguvu wa gharama ya kibinadamu iliyo nyuma ya idadi hiyo.

"Kila siku, mama mahali fulani anamtazama mtoto wake akiteseka kutokana na kitu ambacho tunaweza kuzuia. Sio tu kuhusu chakula. Ni kuhusu mustakabali wetu.

Hali hii ya kukata tamaa hujitokeza mamilioni ya mara kwa mwaka kote barani Afrika.