Umoja wa Mataifa umekaribisha hatua zilizopigwa na Somalia katika kuimarisha taasisi zake za kitaifa za haki za binadamu, baada ya nchi hiyo kuwasilisha ripoti yake ya haki za binadamu kwa Baraza la Haki za Binadamu la Umoja wa Mataifa kwa mara ya kwanza katika miongo kadhaa.

Hata hivyo, Umoja wa Mataifa umeonya kuwa mchakato wa mpito nchini Somalia haupaswi kuacha pengo katika ulinzi wa raia wakati ambapo ujumbe wa mpito wa Umoja wa Mataifa ukijiandaa kuhitimisha mamlaka yake baadaye mwezi huu.

Mahamane Cissé-Gouro, Mkurugenzi wa Kitengo cha Baraza la Haki za Binadamu na Mifumo ya Mikataba katika Ofisi ya Haki za Binadamu ya Umoja wa Mataifa, aliambia kikao cha 63 cha Baraza la Haki za Binadamu mjini Geneva kuwa Somalia imepiga hatua muhimu katika kuendeleza mifumo ya haki za binadamu inayoongozwa na nchi yenyewe.

"Juhudi hizi zimesaidia kupiga hatua muhimu katika kuimarisha mfumo wa kitaifa wa haki za binadamu nchini Somalia," alisema Cissé-Gouro.

Pia alisisitiza ushirikiano wa kiufundi kati ya Umoja wa Mataifa na taasisi za Somalia, akisema umesaidia kuweka "misingi ya awali ya ulinzi wa haki za binadamu unaoongozwa na nchi yenyewe nchini Somalia".

Lakini alionya kuwa mafanikio hayo bado yako katika hali tete wakati Ujumbe wa Umoja wa Mataifa wa Msaada wa Mpito nchini Somalia (UNTMIS), ikiwemo sehemu yake inayoshughulikia haki za binadamu, ukijiandaa kuhitimisha mamlaka yake tarehe 31 Oktoba.

"Ni muhimu sana kwamba wadau wote wahakikishe kuwa mchakato wa mpito nchini Somalia hausababishi pengo katika ulinzi wa haki za binadamu."

Cissé-Gouro alisema kutokuwa na uhakika kuhusu muda wa kukabidhi kikamilifu majukumu ya usalama kwa mamlaka za Somalia kumeibua wasiwasi iwapo maendeleo ya hivi karibuni katika nyanja za usalama na haki za binadamu yanaweza kudumishwa. Alisema kuendelea kupata uungwaji mkono wa kisiasa, kifedha na kiutendaji kutoka kwa washirika wa kimataifa kutabaki kuwa muhimu katika kipindi cha mpito.

Afisa huyo wa Umoja wa Mataifa alisema Mkataba wa Nchi Mwenyeji uliotiwa saini kati ya Ofisi ya Kamishna Mkuu wa Haki za Binadamu wa Umoja wa Mataifa (OHCHR) na serikali ya Somalia tarehe 6 Mei, pamoja na Azimio namba 60/28 la Baraza la Haki za Binadamu, vimetoa "mfumo muhimu" wa kudumisha kazi za haki za binadamu nchini humo.

Utekelezaji wake, aliongeza, utahitaji kukubaliwa rasmi kwa mkataba huo, rasilimali za kutosha na dhamira endelevu kutoka kwa mamlaka za Somalia.

Kuongoza awamu mpya

Wakati huo huo, nchi hiyo ilielezea mabadiliko hayo kama hatua muhimu katika juhudi zake za kuchukua umiliki mkubwa wa kitaifa wa ufuatiliaji na ulinzi wa haki za binadamu.

Waziri wa Maendeleo ya Familia na Haki za Binadamu, Khadija Mohamed Al-Makhzoumi, akihutubia kikao hicho mnamo tarehe 1 Oktoba, alisema Somalia iko tayari kuongoza kile alichokiita awamu mpya, kutimiza majukumu yake na kuendelea kushirikiana kwa uwazi na baraza hilo.

Waziri huyo alisisitiza kuanzishwa na kuendelea kuimarishwa kwa utendaji kazi wa Tume Huru ya Kitaifa ya Haki za Binadamu ya Somalia, akisema uwezo wa kitaasisi na uwezo wa kuwafikia wananchi wa tume hiyo sasa unahitaji kuimarishwa zaidi.

Tume hiyo ilipiga hatua kubwa mbele mnamo Februari 2026 wakati aliyekuwa waziri, Dkt. Maryan Qasim Ahmed, alipochaguliwa kuwa mwenyekiti, kufuatia sheria iliyotiwa saini na Rais Hassan Sheikh Mohamud mnamo Desemba 2025 iliyoanzisha Tume ya Kitaifa ya Haki za Binadamu ya Somalia.

Al-Makhzoumi pia alionyesha juhudi za kuimarisha ulinzi kwa wanawake, watoto na familia, ikiwa ni pamoja na kazi ya kuridhia mikataba ya kimataifa ambayo bado haijaridhiwa na kukamilisha sheria muhimu za ndani.

Somalia iliunga mkono mapendekezo 260 wakati wa mzunguko wa nne wa Mapitio ya Mara kwa Mara ya Hali ya Haki za Binadamu (UPR), huku wizara ikitarajiwa kuratibu ufuatiliaji na utekelezaji wake.

Serikali pia ilitoa wito wa kuanza kufanya kazi kikamilifu kwa ofisi ya OHCHR mjini Mogadishu na kuahidi kuendeleza ushirikiano na uwajibikaji.

Kwa mamlaka za Somalia, awamu ya sasa inaashiria mabadiliko makubwa katika uhusiano wa nchi hiyo na mifumo ya kimataifa ya haki za binadamu.

Mnamo Oktoba 2025, Baraza la Haki za Binadamu lilimaliza muda wa kazi wa Mtaalamu Huru wa Hali ya Haki za Binadamu nchini Somalia kufuatia ombi kutoka kwa serikali ya Somalia chini ya Mpango wake wa Mpito wa Haki za Binadamu.

Mwezi mmoja kabla, baraza la mawaziri la Somalia liliunga mkono kwa kauli moja kumalizwa kwa muda huo wa kazi, likisema kuwa taasisi za kitaifa zilikuwa tayari kuchukua jukumu kubwa zaidi la ufuatiliaji na ulinzi wa haki za binadamu.

Al-Makhzoumi alielezea mabadiliko hayo kama ya kihistoria, akisema kuwa baada ya zaidi ya miongo mitatu, Somalia sasa inawasilisha ripoti yake yenyewe ya haki za binadamu badala ya kuwa na ripoti ya mtaalamu huru anayeitathmini nchi hiyo kutoka nje.