A farkon shekarar 2026, matsalar tsaro a Nijeriya ta ci gaba da kasancewa cikin manyan ƙalubalen da ƙasar ke fuskanta.

Sai dai wani sabon nazari kan yanayin tsaro daga watan Janairu zuwa Yuli ya nuna cewa akwai alamun sauƙi idan aka kwatanta da makamancin lokacin shekarar 2025.

Masanin harkokin tsaro, Kabiru Adamu, ya ce nazarin da suka yi ya nuna cewa an samu raguwar kashe-kashe da sace mutane domin neman kuɗin fansa.

“Dukkan alkaluman sai muka ga akwai kusan kashi 30 cikin 100,” in ji shi, yana nuni da raguwar da aka samu a wasu daga cikin manyan alamomin rashin tsaro.

A cewarsa, matakan da jami’an tsaro da gwamnatocin jihohi suka ɗauka sun taimaka wajen wannan raguwar.

Amma a bayan wannan ci gaban akwai wasu abubuwan da, a cewarsa, ke buƙatar kulawa ta musamman.

Arewa maso Yamma na ɗauke da rabin matsalar

Adamu ya ce a cikin alkaluman da suka nazarta na watannin bakwai na farkon shekarar, an kashe kusan mutane 6,400, yayin da kusan 3,000 aka sace domin neman kuɗin fansa.

Amma abin da ya fi jan hankali shi ne yadda matsalar ta rarrabu tsakanin yankunan ƙasar.

A cewarsa, jihohin Sokoto, Kebbi, Zamfara, Katsina, Kano, Jigawa da Kaduna, waɗanda suka haɗa Arewa maso Yamma, sun ɗauki kusan kashi 50 cikin 100 na waɗannan alkaluma.

Wannan na nufin kusan mutane 3,000 daga cikin waɗanda aka kashe a lokacin suna cikin wannan yanki, yayin da kusan rabin waɗanda aka sace domin neman fansa su ma suka fito daga yankin.

Wannan yanayi ya sanya Arewa maso Yamma ta kasance ɗaya daga cikin wuraren da ake buƙatar mayar da hankali sosai wajen magance matsalar tsaro.

Lakurawa ta ƙara ƙarfi a Sokoto

Daya daga cikin abubuwan da Adamu ya ce sun ba su mamaki shi ne sauyin yanayin hare-hare a wasu sassan yankin.

Ya ce a Sokoto, musamman, bincikensu ya nuna cewa hare-haren da ƙungiyar Lakurawa ke kaiwa sun zarce na 'yan bindigar da aka fi sani da bandits a cikin watannin bakwai na farkon shekarar.

“Ba mu taɓa ganin haka a baya ba,” in ji shi.

A cewarsa, wannan na iya nuna cewa Lakurawa na ƙara samun ƙarfi a yankin, lamarin da ke buƙatar kulawa ta musamman daga hukumomin tsaro.

Wannan sauyin ba shi ne kaɗai ke ƙara tayar da hankali ba.

Sauyin salon hare-hare a Zamfara

A Zamfara, Adamu ya ce sun fara ganin wani sabon salo na kai hare-hare.

Daga cikin abin da ya ambata akwai amfani da nakiyoyi da ake dasawa a hanyoyi domin kai wa jami’an tsaro ko fararen hula hari yayin da suke wucewa.

Ya ce irin wannan salo ya fara bayyana a Zamfara, sannan ana samun irin waɗannan abubuwa a Sokoto da Kebbi.

A cewarsa, sauyin dabarun hare-haren na daga cikin abubuwan da ke nuna cewa duk da raguwar wasu daga cikin alkaluman laifukan tsaro, barazanar tana kuma sauya salo.

Me gwamnatocin jihohi suke yi?

Adamu ya ce akwai wasu matakai da gwamnatocin jihohin Arewa maso Yamma suka ɗauka waɗanda suka taimaka wajen rage matsalar.

Daga cikinsu akwai kafa kungiyoyin tsaron al'umma, community watch da sauran tsarin vigilante, waɗanda ke taimaka wa jami’an tsaron gwamnati.

Ya kuma ce wasu gwamnatocin jihohin suna tallafa wa jami’an tsaro da kuɗi da kayan aiki.

A Sokoto da Zamfara, alal misali, gwamnatocin jihohin sun sayi motoci tare da rarraba su ga jami’an tsaro.

Amma duk da waɗannan matakai, Adamu ya ce akwai manyan gibi da har yanzu ba a cike ba.

Rashin haɗin kai tsakanin jihohi

Ɗaya daga cikin manyan matsalolin, a cewarsa, shi ne rashin cikakken haɗin kai tsakanin gwamnatocin jihohin da ke Arewa maso Yamma.

Wannan na da muhimmanci saboda ƙungiyoyin da ke kai hare-hare ba sa bin iyakokin jihohi.

Lakurawa na iya kai hari a Kebbi, sannan ta shiga Sokoto ko Zamfara.

Haka ma 'yan bindiga na iya amfani da dazuzzuka wajen shiga wata jiha daga wata, su kai hari sannan su koma wani yanki.

Adamu ya ce ya kamata gwamnatocin jihohin su haɗa kai domin fuskantar matsalar a matsayin matsala guda, maimakon kowace jiha ta mayar da hankali kan yankinta kawai.

“Su fito su tsaya tsintsiya madaurinki ɗaya su fuskanci waɗannan matsalolin,” in ji shi.

Kuɗin fansa da ma'adinai: hanyoyin samun kuɗin 'yan bindiga

Wani babban gibi da ya ce har yanzu akwai shi shi ne rashin isassun matakan da za su toshe hanyoyin da ƙungiyoyin masu aikata laifuka ke samun kuɗaɗen gudanar da ayyukansu.

Daga cikin hanyoyin akwai satar mutane da karɓar kuɗin fansa.

Adamu ya kuma ambaci satar dabbobi da sayar da su, da kuma harkar haƙar ma'adinai ba bisa ƙa'ida ba.

A cewarsa, waɗannan hanyoyin samun kuɗi na taimaka wa masu aikata laifuka ci gaba da ayyukansu.

Musamman ma batun ma'adinai ya kasance mai matukar muhimmanci a Zamfara.

Adamu ya ce ana buƙatar ingantaccen tsari da sa ido kan harkar haƙar ma'adinai domin rage damar da masu aikata laifuka ke samu ta amfani da albarkatun wajen samun kuɗi.

Ya kuma yi zargin cewa akwai masu ruwa da tsaki daban-daban da ke da hannu a harkar, ciki har da 'yan siyasa da wasu jami'an tsaro, yana mai cewa gwamnati na buƙatar tabbatar da cikakken iko da doka a harkar.

Iyakokin Nijeriya da Nijar

Wata babbar matsalar da ke ƙara wahalar da lamarin ita ce yadda 'yan bindiga ke iya ketare iyakokin ƙasa.

Wasu daga cikin jihohin Arewa maso Yamma suna da iyaka da Nijar, kuma Adamu ya ce ana buƙatar ƙarin haɗin kai tsakanin gwamnatocin jihohin Nijeriya da takwarorinsu a Nijar.

A cewarsa, wannan haɗin kan zai iya taimakawa wajen musayar bayanan sirri da inganta tsaron iyakoki.

Ya ce ko da ba a samu cikakken haɗin kai a matakin gwamnatin tarayya tsakanin ƙasashen biyu ba, gwamnatocin jihohi da ke kan iyaka na iya fara tattaunawa da haɗin gwiwa.

Sai dai irin wannan mataki, a cewarsa, zai kuma buƙaci haɗin gwiwar hukumomin gwamnatin tarayya, musamman ma'aikatun harkokin wajen ƙasashen biyu.

Matsalar da ta fi ƙarfin jami'an tsaro kaɗai

A cewar Adamu, magance matsalar tsaro ba zai tsaya kan tura jami'an tsaro da makamai kawai ba.

Ya ce akwai abubuwa uku da ke gina ingantaccen tsarin tsaro: ɗan Adam, kimiyya da tsare-tsare.

Wannan na nufin, a cewarsa, amfani da fasaha wajen tattara bayanai da gano barazana, inganta dabarun jami'an tsaro, da kuma samar da tsare-tsaren da za su hana masu aikata laifuka samun damar gudanar da ayyukansu.

Amma akwai wani ɓangare da ya ce ba za a iya barinsa a gefe ba: jama'a.

Jama'a a matsayin wani ginshiƙin tsaro

Adamu ya ce tattara bayanan sirri da gano abin da ke faruwa a cikin al'umma na buƙatar haɗin kan jama'a.

Ya kuma ce tsarin tsaron al'umma yana da matakai da dama, kuma jihohin da ba su da cikakken tsarin irin wannan suna cikin rauni.

A cewarsa, jihohin Arewa maso Yamma da aka nazarta ba su da ko uku daga cikin matakai shida da ya kamata su kasance cikin tsarin tsaron al'umma.

Wannan, ya ce, na nuna cewa akwai buƙatar a ƙara saka jama'a cikin harkar tsaro, ba wai a ɗauke su a matsayin masu kallon abin da jami'an tsaro ke yi kawai ba.

Rashin aikin yi da ilimi na daga cikin tushen matsalar

Amma idan ana son a magance matsalar daga tushe, Adamu ya ce ya kamata a fara duba abubuwan da ke jawo rashin tsaron.

A Arewa maso Yamma, ya lissafa rashin ingantaccen ilimi da rashin aikin yi a matsayin wasu daga cikin manyan ƙalubalen.

Ya ce akwai yara da yawa da ba sa zuwa makaranta, yayin da adadi mai yawa na matasa ke fama da rashin aikin yi.

Wannan, a cewarsa, na iya ƙara barin matasa cikin yanayin da zai sauƙaƙa musu shiga ayyukan da ke da alaƙa da aikata laifuka.

Ya kuma jaddada bukatar kula da makiyaya, tare da samar musu da ilimi, wayar da kai, damar shiga kasuwanni da samun ingantaccen tsarin kiwon lafiya.

Dazuzzuka da babura: damar da masu laifi ke amfani da ita

Wani batu da ya ce ya kamata gwamnatoci su mayar da hankali a kai shi ne yadda masu aikata laifuka ke amfani da manyan dazuzzukan yankin a matsayin mafaka.

A cewarsa, akwai buƙatar samar da tsare-tsaren da za su dawo da iko da doka cikin waɗannan wurare.

Ya kuma yi nuni da amfani da babura wajen zirga-zirgar masu aikata laifuka, yana cewa akwai matakan da za a iya ɗauka domin rage damar da suke samu wajen amfani da su.

Me ya kamata a yi?

Ga Adamu, raguwar wasu daga cikin alkaluman tsaro abin ƙarfafa gwiwa ne, amma ba lokaci ba ne na yin sakaci.

Ya ce abin da ya kamata a yi shi ne a ci gaba da ƙarfafa matakan da suka taimaka wajen rage kashe-kashe da sace-sace, tare da magance tushen matsalar.

Daga cikin abubuwan da ya ba da shawara akwai:

• ƙarfafa haɗin kan gwamnatocin jihohin Arewa maso Yamma;

• inganta haɗin gwiwa da jihohin Nijar da ke kan iyaka;

• toshe hanyoyin samun kuɗin masu aikata laifuka;

• ƙarfafa tsaron iyakoki;

• sanya ido sosai kan harkar haƙar ma'adinai;

• ƙara amfani da fasaha wajen tattara bayanan sirri da sa ido;

• ƙarfafa tsarin tsaron al'umma;

• magance rashin aikin yi da rashin samun ilimi;

• samar da ingantaccen tsari ga makiyaya;

• da kuma wayar da kan jama'a domin su kasance wani ɓangare na tsarin tsaro.

A ƙarshe, Adamu ya ce ya kamata gwamnatoci su yi wa jama'a cikakken bayani kan abin da ke faruwa, tare da neman haɗin kansu.

Domin a cewarsa, yaƙi da rashin tsaro ba aikin jami'an tsaro kaɗai ba ne.

Akwai buƙatar gwamnati, jami'an tsaro da al'umma su yi aiki tare — domin a gudu tare, a tsira tare.