Wasiiru Dowlaha Arrimaha Dibadda ee Soomaaliya, Cali Maxamed Cumar, ayaa sheegay in aqoonsiga ay Israa’iil siisay Somaliland oo ah gobol ka tirsan Soomaaliya uu yahay xad-gudub toos ah oo ka dhan ah madax-bannaanida dalkiisa, isagoo ka digay in arrintaasi ay carqaladayn karto xasilloonida gobolka oo leh muhiimad istaraatiijiyadeed.
Wasiirka oo wareysi gaar ah siiyay Wakaaladda Wararka ee Anadolu intii uu socday Shirka Diblomaasiyadda Antalya ee dalka Turkiga, ayaa sheegay in tallaabadani ay dhalin karto khataro amni oo soo wajaha marinka Badda Cas.
“Falalka Israa’iil waxay isku dayayaan inay xaalad adag ka abuuraan gobol horay u kala qaybsanaa,” ayuu yiri Wasiirku, isagoo ka digay in kala-qaybsanaan horleh ay abuuri karto firaaqo ay ka faa’iidaysan karaan kooxaha argagixisada ah sida Al-Shabaab iyo Daacish.
Wuxuu intaas ku daray in Soomaaliya oo midaysan isla markaana xasilloon ay u roon tahay amniga caalamka, gaar ahaan marka la eego sida Geeska Afrika uu ugu dhow yahay jidadka muhiimka ah ee isku-socodka badda.
Wasiir Cali Cumar ayaa hoosta ka xarriiqay in marinka isku xira Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas uu muhiimad weyn u leeyahay ganacsiga caalamiga ah, isagoo xusay in ku dhawaad 30% ganacsiga adduunku uu maro gobolkaas.
“Adduunku ma xamili karo marin kale oo is-xira (choke point) oo la mid ah Hormuz,” ayuu yiri, isagoo ka digay in xasillooni-darradu ay khatar gelin karto isu-socodka badda iyo maraakiibta ganacsiga. Wuxuu ku baaqay iskaashi dhexmara dalalka gobolka, gaar ahaan kuwa xuduudda la leh marinkan, si loo xaqiijiyo badbaadada iyo isu-socodka ganacsiga caalamka.
Tallaabada ay Israa’iil ku muujisay aqoonsiga Somaliland oo si weyn loo diiday ayaa dhacday dabayaaqadii bishii Diseembar, taas oo ku riixday Soomaaliya in ay xoojiso dadaalladeeda diblomaasiyadeed si ay u hesho taageerada beesha caalamka.
“Wixii xilligaas ka dambeeyay, waxaan qaadnay tallaabooyin badan oo diblomaasiyadeed si aan u kasbano taageerada caalamka,” ayuu yiri, isagoo raaciyay in ururrada waaweyn ee caalamiga ah iyo dalal dhowr ah oo uu Turkigu ku jiro ay garab istaageen mowqifka Soomaaliya.
Mudane Cumar ayaa ku celiyay in Muqdisho ay u aragto Somaliland qayb ka mid ah dhulkeeda, isagoo ku dooday in gobolka laftiisu uusan ahayn “mid wada socda” oo isku wada raacsan gooni-isu-taagga, balse qayb kooban un ay riixayso in ay go’do.
Wasiirka ayaa sidoo kale iftiimiyay iskaashiga soo-jireenka ah ee Turkiga uu la leeyahay Soomaaliya, isagoo ku tilmaamay gurmadkii Ankara ee sanadkii 2011-kii mid ahaa “isbeddel taariikhi ah” oo gacan ka geystay in xiriirku uu iska beddelo gargaar bini’aadanimo oo uu u gudbo horumarin iyo maalgashi.
Wuxuu farta ku fiiqay hawlgallada baarista tamarta ee dhowaan billowday iyo iskaashiga dhaqaale ee ballaaran in ay yihiin calaamado muujinaya awoodda ay Soomaaliya u leedahay in ay ka gudubto ku tiirsanaanta gargaarka, una weecato dhaqaale isku-filnaansho leh.
“Markabka qodista Turkiga ee Çağrı Bey iyo markabkii ka horreeyay ee sahaminta, dhammaantood waxay muujinayaan in Soomaaliya ay tahay goob ku habboon maalgashiga,” ayuu yiri, isagoo intaas ku daray in arrintani ay faa’iido wadaag ah u keeni doonto Soomaaliya iyo Turkiga labadaba. “Tani waxay Soomaaliya ka saari doontaa tubta ay hadda ku socoto ee ku tiirsanaanta gargaarka, waxayna u horseedi doontaa qaran barwaaqo ah oo ku tiirsan kheyraadkiisa,” ayuu raaciyay.
Wasiir Cumar ayaa sidoo kale xusay dadaallada dhexdhexaadineed ee Turkiga uu ka dhex wado Soomaaliya iyo Itoobiya, isagoo soo qaatay heshiiskii 11-kii Diseembar 2024 lagu gaaray Ankara ee gacan ka geystay qaboojinta xiisadda.
“Wixii ka dambeeyay heshiiskaas, waxaan wada-shaqayn aad iyo aad u dhow la yeelannay Itoobiya,” ayuu yiri, isagoo rajo ka muujiyay in wada-hadallada socda ay u suurtagelin doonaan Itoobiya inay marin ganacsi ka hesho dekedaha Soomaaliya.
Ugu dambeyn, wuxuu caddeeyay in Soomaaliya ay ka go’an tahay xallinta caqabadaha gobolka iyadoo loo marayo wada-hadal iyo iskaashi, iyadoo la kaashanaysa saaxiibbadeeda uu ugu horreeyo dalka Turkiga.
