Wasiirka Arrimaha Dibadda Turkiga Hakan Fidan ayaa sheegay in Madasha Antalya Diplomacy Forum 2026 ay isu keentay hoggaamiyeyaal caalami ah, isla markaana ay noqotay goob muhiim ah oo looga hadlay dhibaatooyinka waaweyn ee caalamka, isagoo carrabka ku adkeeyay doorka sii kordhaya ee Turkiga ee diblomaasiyadda iyo dhexdhexaadinta.
Isagoo Axaddii ka hadlayay shir jaraa’id oo lagu soo xirayay madasha oo saddex maalmood ka socotay magaalada Antalya, Fidan ayaa sheegay in 23 madaxweyne, 13 ku-xigeen, iyo 50 wasiir ay ka qeybgaleen, iyadoo ay weheliyaan wakiillo ka kala socday 150 dal iyo 66 hay’adood oo caalami ah.
“Saddexda maalmood gudahood, Antalya waxay mar kale noqotay xarun laga dareemay garaaca diblomaasiyadda caalamka,” ayuu yiri Fidan, isagoo intaas ku daray in 6,400 ka qeybgalayaal ay ka qeybgaleen 52 kulan oo diiradda saaray dhibaatooyin ka kala jira Asia-Pacific, Latin America, Yurub iyo Bartamaha Aasiya.
Fidan ayaa sheegay in Madaxweyne Recep Tayyip Erdogan iyo mas’uuliyiin kale oo Turkiga ah ay yeesheen kulamo badan oo laba geesood ah, isla markaana madashu ay martigelisay kulamo diblomaasiyadeed oo muhiim ah.
Kulanka afar geesoodka ah
Fidan ayaa xaqiijiyay in Turkiga uu qabtay kulan afar geesood ah oo ay la yeesheen Pakistan, Sacuudiga iyo Masar, kaasoo diiradda lagu saaray xasilloonida gobolka, iskaashiga iyo amniga badda.
“Ujeedadeennu waa in afartan dal ay si dhab ah oo la fulin karo uga shaqeeyaan xalinta arrimaha gobolka,” ayuu yiri.
Wuxuu beeniyay warar sheegaya in kulanku uu yahay mid lagu dhisayo isbahaysi militari, isagoo sheegay in Turkigu uu diiradda saarayo xasillooni iyo horumar dhaqaale, halkii uu ka abuuri lahaa iska hor imaad.
“Ma sameyneyno isbahaysi ka dhan ah cid kale. Waxaan raadineynaa sidii loo joojin lahaa colaadaha, loo horumarin lahaa dhaqaalaha, loona xaqiijin lahaa xasilloonida gobolka,” ayuu yiri.
Wuxuu intaas ku daray in afartan dal ay matalaan qaab ballaaran oo gobolka ah, isla markaana iskaashigooda xooggan uu furi karo fursado badan.
“Haddii gobolka uu sugo gargaar dibadeed, wuxuu sii wajahaya dhibaatooyin isku mid ah si joogto ah,” ayuu yiri.
Wadahadallada Iiraan iyo Maraykanka
Fidan ayaa sheegay in Turkigu si dhow ula socdo wadahadallada u dhexeeya Iiraan iyo Maraykanka, iyadoo Pakistan ay dhexdhexaadin ka tahay.
“Waxaan gaarnay heer muhiim ah. Labada dhinac waxay sii wadaan wadahadallada iyagoo si dhab ah u daneynaya,” ayuu yiri.
Wuxuu muujiyay rajo ah in xabbad-joojinta la kordhin doono, isagoo sheegay in beesha caalamka ay labada dhinac ku cadaadineyso inay sii wadaan wadaxaajoodka.
Qorshaha nabadda Qaza iyo siyaasadaha Israa’iil
Fidan ayaa sheegay in kulan ay yeesheen lix dal oo Muslim ah uu sidoo kale diiradda saaray qorshaha nabadda Qaza, isla markaana dib loo xaqiijiyay dadaallada lagu doonayo nabad waarta.
“Ujeeddada Israa’iil ee ah in Qaza laga tirtiro dadka, ha noqoto dil ama barakicin, waa mid la wada ogyahay,” ayuu yiri.
Wuxuu siyaasadaha ballaarinta Israa’iil ku tilmaamay khatar sii kordheysa oo amni oo caalami ah.
“Arrintani hadda ma aha oo kaliya mid goboleed, balse waa dhibaato amni oo caalami ah,” ayuu yiri.
Wuxuu sheegay in dadaallo diblomaasiyadeed ay socdaan si loo joojiyo sii kordhinta xiisadaha loona hagaajiyo xaaladda bani’aadannimo ee Qaza.
Dagaalka Ruushka iyo Ukraine
Fidan ayaa sheegay in Turkigu uu weli diyaar u yahay martigelinta wadahadallo nabadeed oo u dhexeeya Ruushka iyo Ukraine.
“Dagaalkan galay sannadkiisii shanaad waa in la joojiyaa. Waxaan diyaar u nahay inaan mar kale martigelino kulamo, ha ahaadeen heer farsamo ama hoggaamiye,” ayuu yiri.
Wuxuu ka digay in diiradda caalamka ee dhibaatooyin kale ay hoos u dhigto fiiro gaar ah oo la siiyo Ukraine.
“Haa inaanan oggolaan in fiiro gaar ah laga leexiyo Ukraine iyo Gaza,” ayuu yiri.
Nabadeynta Koonfurta Caucasus
Fidan ayaa sheegay in Armenia iyo Azerbaijan ay horumar weyn ka sameeyeen heshiis nabadeed.
“Labada dhinac waxay si dhab ah u doonayaan nabad. Haddii heshiis la gaaro, gobolka wuxuu noqon doonaa mid aad u xasilloon,” ayuu yiri.
Wuxuu intaas ku daray in caadiyeynta xiriirka labada dal ay sidoo kale horumarin karto xiriirka Turkiga iyo Armenia, isla markaana xoojin karto isku xirka gobolka.
Wuxuu muujiyay muhiimadda Corridor-ka Dhexe iyo marinka Zangezur ee isku xira Azerbaijan iyo Nakhchivan ee ganacsiga iyo amniga tamarta.
“Marka heshiis la gaaro, waxaan filaynaa horumar weyn oo dhinaca isku xirka, kobaca dhaqaalaha iyo amniga tamarta,” ayuu yiri.
Lubnaan iyo xasilloonida gobolka
Fidan ayaa ka digay in howlgalada militari ee Israa’iil ee Lubnaan ay sii wiiqayaan xasilloonida gobolka.
“In ka badan hal milyan oo qof ayaa barakacay. Tani ma aha oo kaliya arrin bani’aadannimo, balse waa khatar weyn oo ku wajahan xasilloonida gobolka,” ayuu yiri.
Wuxuu ka digay in diiradda caalamka ee dhibaatooyin kale ay keeni karto sii kordhinta xiisadaha.
“Ma oggolaan karno inay tani noqoto arrin la iska aqbalo,” ayuu yiri.
Doorka Afrika
Fidan ayaa muujiyay doorka sii kordhaya ee Turkiga ee Afrika, oo ay ku jirto dhexdhexaadin iyo iskaashi amni.
“Waxaan Afrika ka wadnaa istaraatiijiyad laba dhinac ah: iskaashi dhaqaale iyo xalinta colaadaha,” ayuu yiri.
Wuxuu tusaale u soo qaatay taageerada Turkiga ee Soomaaliya ee la dagaallanka argagixisada, iskaashiga Nigeria, dhexdhexaadinta Soomaaliya iyo Itoobiya, iyo taageerada nabadda Libya iyo Sudan.
Wuxuu intaas ku daray in Turkigu sidoo kale la socdo xiisadaha u dhexeeya Rwanda iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Congo.
“Afrika marna kama bixin ajandahayaga,” ayuu yiri.
Amniga tamarta iyo mashaariicda isku xirka
Fidan ayaa sheegay in xiisadaha ku saabsan marinka Hormuz ay muujinayaan muhiimadda waddooyin kale oo isku xira iyo gaadiidka tamarta.
“Mashaariic isku xiraya Khaliijka, Suuriya iyo Turkiga ee suuqyada caalamka ayaa sii kordhaya muhiimaddooda,” ayuu yiri.
Wuxuu sheegay in la wada hadlayo mashaariic tareen iyo gaadiid dhul ah oo u dhexeeya Turkiga, Suuriya iyo Sacuudiga.
“Hoggaamiyeyaashayadu waxay diiradda saarayaan isku xirka, amniga tamarta iyo horumarinta, ma aha colaadaha,” ayuu yiri.
Qalalaasaha gobolka iyo saameyntiisa
Fidan ayaa sheegay in dalalka awoodda dhexdhexaadka ah ay si isa soo taraysa u isku dubbaridayaan si ay ula tacaalaan dhibaatooyinka caalamka.
“Dhibaatooyinka gobolka hadda waxay dhalinayaan saameyn caalami ah. Kala duwanaanshaha u dhexeeya dhibaato goboleed iyo mid caalami ah waa sii baaba’ayaa,” ayuu yiri.
Wuxuu xusay in Turkigu uu xoojinayo iskaashiga uu la leeyahay dalal ay ka mid yihiin Japan, Kuuriyada Koonfureed, Australia, UK, France iyo Canada.
“Dalalka awoodda dhexe waa inay si wadajir ah ula tacaalaan caqabadaha caalamiga ah,” ayuu yiri.
Fidan ayaa sheegay in madashu ay sidoo kale ka hadashay caqabadaha cusub sida caqliga macmalka ah, macdanta muhiimka ah, amniga cuntada, isbeddelka cimilada iyo tartanka juqraafi-siyaasadeed.
“Xilli ay kala qaybsanaantu beddelayso wada hadalka, Madasha Antalya Diplomacy Forum waxay noqotay meel naadir ah oo rajo, wada hadal iyo xalal ah,” ayuu yiri.
Wuxuu dib u xaqiijiyay in Turkigu uu sii wadi doono diblomaasiyadda iyo dhexdhexaadinta.
“Waxaan sii wadi doonaa ballaarinta iskaashiga, dhisidda kalsoonida, iyo isu soo dhowaanshaha dhinacyada,” ayuu yiri Fidan.
“Doorka Turkiga ee xarun diblomaasiyadeed wuu sii kordhi doonaa,” ayuu raaciyay.
