Kampuni ya uhandisi ya Fluor Corp ni miongoni mwa kundi la wawekezaji—wengi wao wakiwa kutoka Marekani—wanaowania kuendeleza eneo lenye madini muhimu katika eneo la Mrima Hill nchini Kenya, kufuatia hatua ya kampuni mbili za China, Hunan Research Institute for Nonferrous Metals na Jinan Yuxiao Group Co. Ltd., kujiondoa katika mchakato huo.

Waziri wa Madini wa Kenya aliambia shirika la habari la Reuters siku ya Ijumaa kuwa uamuzi wa mwisho utatangazwa ndani ya wiki tatu.

Rais wa Marekani Donald Trump ameweka suala la kupata madini muhimu kama kipaumbele cha utawala wake, kwa kusaini mikataba na mataifa kadhaa ya Afrika. Hatua hii inakuja wakati Washington ikijaribu kupunguza utegemezi wake kwa China—nchi inayoongoza kwa uzalishaji wa madini hayo, inayotawala mnyororo wa ugavi duniani, na ambayo imeimarisha udhibiti wa mauzo ya nje katika miaka ya hivi karibuni.

China pia ni mhusika mkuu katika sekta ya madini barani Afrika.

Madini adimu ya ardhini yenye thamani ya makumi ya mabilioni ya dola

Waziri wa Madini wa Kenya, Hassan Ali Joho, alisema kuwa washindani watano waliwasilisha zabuni zao mnamo Oktoba 21 kwa ajili ya eneo la Mrima Hill, lililoko kusini mwa Kenya, takriban kilomita 65 kutoka mji wa bandari wa Mombasa. Washindani hao ni pamoja na makundi mawili ya makampuni kutoka Marekani, kundi moja lenye uhusiano na Marekani, kundi moja kutoka Australia, na ubia kati ya kampuni za Kenya na Uingereza.

"Taasisi za Marekani zimeonyesha nia kubwa kwa kushiriki katika mchakato wetu wa wazi wa kumtafuta mwekezaji atakayeendeleza Mrima Hill," Joho alisema katika mahojiano.

"Ndani ya wiki mbili au tatu zijazo, tunatarajia kumtangaza mshindi wa zabuni hiyo kwa ajili ya Mrima Hill."

Joho alisema viashiria vya awali vinaonyesha kuwa amana hiyo ya pwani ina madini adimu ya ardhini (rare earth minerals) na niobium—chuma kinachotumika katika utengenezaji wa vifaa vya anga—yenye thamani ya makumi ya mabilioni ya dola. Amana za madini hayo huchimbwa hasa nchini Brazil na Kanada.

Kenya 'haijui' kwa nini kampuni za China zilijiondoa

Makundi mawili ya makampuni kutoka Marekani yaliyojitokeza ni Meridian Mineral Holdings (inayojumuisha Fluor Corp na Tetra Tech) na Frontier Minerals LLC (inayojumuisha kampuni changa ya ReElement Technologies inayoshughulika na madini adimu ya ardhini). Joho pia alisema kundi lingine lenye uhusiano na Marekani, linaloitwa Mrima Earth, lipo kwenye orodha fupi ya waliochaguliwa. Kundi hili linaongozwa na Critical Metals Corp, kampuni ambayo inashughulikia mradi wa madini adimu ya ardhini wa Tanbreez huko Greenland.

Kampuni ya ubia ya Kenya na Uingereza inayoitwa Gem of Dreams nayo iliwasilisha zabuni, kama ilivyofanya kampuni ya Australia ya RareX kwa kushirikiana na Iluka Resources.

Mwakilishi wa kundi hilo la ubia kutoka Australia alisema hawana la kusema kuhusu suala hilo. Makundi mengine manne ya makampuni pamoja na kampuni za China hazikujibu mara moja maombi ya kutoa maoni.

Joho alisema hajui sababu iliyopelekea kampuni za China kujiondoa, akiongeza kuwa serikali ya Kenya haikufanya mazungumzo ya moja kwa moja na wazabuni hao. "Hatujafanya mazungumzo na mtu yeyote, wala hatujatoa pendekezo mbadala kwa yeyote... Tunataka mchakato ulio wazi," alisema.

'Hakuna shinikizo'

Vyanzo viwili vyenye ufahamu wa moja kwa moja kuhusu suala hilo viliambia shirika la habari la Reuters kuwa kampuni za China ziliwasilisha zabuni kwa ajili ya miradi mingine ya madini ya serikali nchini Kenya, siku hiyo hiyo ambayo zabuni ya Mrima Hill ilipaswa kuwasilishwa wiki iliyopita. Haijabainika mara moja ni miradi ipi iliyopokea zabuni hizo, lakini vyanzo vyote viwili vilisema kuwa zabuni nyingine nne—zinazohusu miradi ya coltan, manganese, shaba, na chromite—zilipaswa kuwasilishwa siku hiyo.

Joho aliambia shirika la habari la Reuters kwamba moja ya kampuni za China iliwasilisha zabuni kwa ajili ya mradi mwingine siku hiyo hiyo, lakini alikataa kutoa maelezo zaidi, akisema kufanya hivyo kungeathiri mchakato huo.

Alisema Kenya haijakabiliwa na "shinikizo lolote" kutoka Beijing au Washington kuhusiana na suala hilo.

"Sidhani kama kuna mtu yeyote mwenye mamlaka ya kutuambia jinsi ya kufanya kazi au nani tunapaswa kushirikiana naye. Maamuzi yetu yanatokana na maslahi ya nchi hii pekee."

Uchakataji wa madini ndani ya nchi

Katika miaka ya hivi karibuni, mataifa ya Afrika yamejitahidi kuhakikisha kuwa madini wanayozalisha yanachakatwa ndani ya nchi zao, hatua inayoashiria mabadiliko ya kubakiza thamani zaidi ndani ya bara hili.

Rais wa Kenya, William Ruto, aliambia Reuters mnamo mwezi Juni kwamba serikali yake iko karibu kusaini makubaliano kuhusu madini muhimu na Marekani, makubaliano ambayo yatawezesha Kenya kuchakata rasilimali zake yenyewe ndani ya nchi.

Maafisa katika utawala wa Trump pia wamesema kuwa Marekani inakusudia kuisaidia Kenya kuendeleza sekta ya uchakataji wa madini muhimu.

Msemaji wa Wizara ya Mambo ya Nje ya Marekani aliambia Reuters kwamba kampuni za Marekani zina rekodi nzuri ya utendaji na zimejitolea kuwekeza katika uchakataji wa madini ndani ya nchi husika.

Kutochagua kati ya Marekani na China

Hapo awali, Ruto alisema kuwa Kenya haitachagua upande kati ya Washington na Beijing, bali itatafuta ushirikiano na pande mbalimbali kulingana na vipaumbele vyake vya kiuchumi.

Mbali na madini adimu ya ardhini (rare earths) na niobium, Kenya pia inaaminika kuwa na akiba kubwa ya madini ya lithiamu, grafiti, shaba, na nikeli ambayo bado hayajaanza kuchimbwa.