A kowace rana, dukiya tana ratsawa ta cikin ruwan Somalia. Ana kama kifaye, jiragen ruwa suna tafiya ta kan ɗaya daga cikin hanyoyin ruwa mafi yawan zirga-zirga a duniya, kuma damar kasuwanci tana gudana a gabar teku mai tsawon fiye da kilomita 3,300 - mafi tsawo a yankin Afirka. Duk da haka ƙaramin kaso ne kawai na darajar tattalin arzikin da waɗannan kadarorin ruwa ke samarwa ke amfanar ƙasar.

Ƙalubalen ba rashin wadatar albarkatu ba ne. Somalia na da Keɓaɓɓen Yanki Mai na Tattalin Arziki mai faɗi, kamun kifi wadatacce da matsayi mai muhimmanci wanda ke haɗa Tekun Maliya da Tekun India. Matsalar ita ce ƙimar arziki mai yawan gaske na barin ƙasar kafin a iya aiki da sarrafa kadarorin a cikin gida, ayyukan tashar jiragen ruwa, jigilar ruwa da kasuwancin bakin teku. Har yanzu Somalia na fitar da albarkatu yayin da ya kamata ta dinga fitar da sama da wanda take yi a yanzu.

Wannan shi ne dalilin da ya sa bai kamata a auna makomar tattalin arzikin teku na Somalia kawai ta hanyar yawan kifayen da suka fito ko adadin jiragen ruwa da ke aiki a cikin ruwanta ba. Ya kamata a auna ta da yawan kuɗin shiga, aiki, saka hannun jari da ƙarfin masana'antu da ƙasar za ta iya riƙewa daga ayyukan tattalin arziki da tekunta ya riga ya samar.

Matsalar ba ta kifi ba ce, ta sanin daraja ce

Lokacin da aka ɗauka ba zai fi muhimmanci ba. Shigar Somalia cikin Ƙungiyar Gabashin Afirka ya buɗe damar shiga kasuwar yankin da ke faɗaɗa cikin sauri, yayin da haɗin gwiwar kasuwanci da Turkiyya, ƙasashen Gulf, China da sauran abokan hulɗa na ƙasashen duniya ke faɗaɗa buƙatar kayayyakin ruwan Somalia.

Waɗannan ci gaban bai kamata su ƙarfafa tseren fitar da ƙarin albarkatun ruwa ba. Madadin haka, ya kamata su hanzarta saka hannun jari a ayyukan kamun kifi, kayayyakin more rayuwa na sanyi, tashoshin jiragen ruwa na zamani, sufuri na ruwa da masana'antun bakin teku don haka babban kaso na ƙimar da aka ƙirƙira daga tekun Somalia ya kasance cikin tattalin arzikin cikin gida kafin ya isa kasuwannin yanki da na duniya.

Saboda haka, tambayar ba ita ce ko Somalia tana da damar zama tattalin arzikin teku ba. Ta riga ta zama hakan. Tambayar ita ce ko za ta iya gina cibiyoyi, kayayyakin more rayuwa da masana'antu waɗanda za su iya kama darajar da ke fita daga bakin tekunta a yanzu.

Gyaran da Ma'aikatar Kamun Kifi da Tattalin Arzikin Teku ta Somalia ta yi kwanan nan, ciki har da yarjejeniyoyin da suka cim ma da ƙasashe kamar Turkiyya da China, sun nuna cewa ana ƙara fahimtar cewa shugabanci mai ƙarfi da kuma ingantaccen tsarin kula da kamun kifi na da matuƙar muhimmanci wajen buɗe damar da fannin ke da ita na dogon lokaci.

Sama da kamun kifi: Dabarun tattalin arzikin kasa

Ya kamata a fahimci tattalin arzikin teku a matsayin fiye da manufar kamun kifi kawai. Yana ƙara zama dabarar sauyin tattalin arziki ta ƙasa wadda ke haɗa kamun kifi mai ɗorewa da ci gaban masana'antu, tashoshin jiragen ruwa, sufuri na teku, binciken kimiyya, haɓaka ƙwarewa da cinikin yanki.

Kamfanin Somalia ya riga ya fara shimfida wani ɓangare na wannan harsashin ta hanyar gyare-gyare ga tsarin shari'ar teku, gami da haɓaka Dokar Sufuri ta zamani da sabbin ƙa'idojin kamun kifi da aka yi niyya don ƙarfafa ƙarfin ƙasar a matsayin tuta, tashar jiragen ruwa da ƙasar bakin teku.

Wannan babban sauyi a tunani ya bayyana a taron farko na ƙasa na teku na Somalia, wanda aka gudanar a Mogadishu a tsakanin 4-5 ga Agustan 2026. Tattaunawar ta shafi harkar kamun kifi zuwa sufuri na teku, tashoshin jiragen ruwa, makamashin teku, yawon buɗe ido na bakin teku da masana'antu masu ƙara daraja. Yarjejeniyar da ta fito a bayyane take: makomar teku ta Somalia ba za a tantance ta ta hanyar yawan abin da take fitarwa daga teku ba, amma ta hanyar irin darajar da take samarwa daga gare ta.

A lokacin wani aikin ilmantarwa na takwarorinta na baya-bayan nan a Tanzania wanda na shiga a matsayin wani ɓangare na tawagar Somalia da ke nazarin shugabancin tattalin arzikin teku, wani darasi ya fito fili. Tattalin arzikin teku masu nasara ba a gina su da albarkatun ruwa kawai ba. An gina su ta hanyar cibiyoyi waɗanda ke haɗa kula da kamun kifi, tashoshin jiragen ruwa, bincike, saka hannun jari na masu zaman kansu da ciniki cikin tsarin tattalin arziki mai jituwa. Arzikin teku ba wai kawai ana ƙirƙirar shi a teku ba, har ma ta hanyar manufofi, kayayyakin more rayuwa da kamfanoni waɗanda ke canza albarkatun ƙasa zuwa kayayyaki da ayyuka masu daraja.

Tashoshin jiragen ruwa, fasahohi da bincike na da muhimmanci kamar na albarkatu

Wani abu shi ma da yake da muhimmanci shi ne zuba jari wajen gina dan adam. Masana kimiyyar ruwa, masu kula da kamun kifi, injiniyoyi, manajojin tashar jiragen ruwa, kwararru kan harkokin sufuri da 'yan kasuwa ne ke tallafawa tattalin arzikin teku. Saboda haka, jami'o'i, cibiyoyin fasaha da cibiyoyin bincike na da muhimmiyar rawa wajen samar da ilimi da ƙwarewar da ake buƙata don tallafawa kirkire-kirkire, ƙarfafa shugabanci da inganta yawan aiki a faɗin fannin teku.

Cibiyoyi masu karfi na ba da tabbacin dokoki wanda ke ƙarfafa saka hannun jari na dogon lokaci. Ba tare da hasashen ƙa'idoji ba, ba da lasisi cikin gaskiya da aiwatar da aiki mai inganci, tattalin arzikin teku zai yi wahala ya wuce ayyukan ƙananan masu haƙa.

A kan tsandauri za a yanke mataki na gaske

Idan aka haɗa waɗannan muhimman abubuwa, waɗannan abubuwan da suka fi mayar da hankali kan su suna nuna wani hangen nesa na tattalin arziki daban - wanda a ciki gabar tekun Somalia ta zama dandamali don ci gaban masana'antu, cinikin yanki da ci gaba mai ɗorewa maimakon kawai tushen fitar da albarkatun ruwa.

Tsibirin ya kasance yana tsara yanayin ƙasar Somalia a koyaushe. Tambaya ta gaba ita ce ko zai iya tsara wadatar ƙasar. Haɗin kai na yanki, faɗaɗa cinikin Tekun Gulf, ƙaruwar damar shiga kasuwannin Asiya da sabunta sha'awar ƙasashen duniya ga tattalin arzikin tekun sun haifar da gamuwar damarmaki. Amma wannan ba kawai batun kamun kifi ba ne. Tambaya ce ko Somalia za ta iya gina cibiyoyi, kayayyakin more rayuwa, ƙwarewa da masana'antu da ake buƙata don riƙe babban kaso na dukiyar da tekunta ke samarwa.

Idan aka ci gaba da bin wannan dabarar, hakan zai iya ƙarfafa tsaron abinci, samar da ayyukan yi masu ƙwarewa, jawo hankalin masu zuba jari na kansu, faɗaɗa fitar da kayayyaki da kuma rarraba kuɗin shiga na ƙasa. Hakanan kuma iya ƙarfafa rawar da Somalia ke takawa a matsayin gadar dabaru da ke haɗa yankin gabashin Afirka da yankin Tekun India mai faɗi.

Tambayar ba ta sake kasancewa ko Somalia na da damar zama babbar tashar jiragen ruwa ta Gabashin Afirka ta gaba ba. Tambayar ita ce ko tana da burin—da kuma horo—na gina hakan.

Marubucin, Mohamed Okash, shi ne Daraktan Farko na Cibiyar Yanayi da Muhalli a Jami'ar SIMAD kuma mamba ‘Public Voices Fellow Tackling Poverty’, wani shirin haɗin gwiwa na Acumen da The OpEd Project. Shi ma mamba ne na Majalisar Kula da Yanayi ta Gidauniyar Tattalin Arziki ta Duniya.

Togaciya: Ba lallai ra’ayin da marubucin ya rubuta ba ya zama sun yi daidai da ra’ayoyin dab’i na TRT Afrika ba.